یک فروشگاه شخصی یا شعبه ای که تحت لیسانس فعالیت می کند.
یک کارمند بخصوص یا شخص پذیرنده با ارباب رجوع
پرابهو (۱۹۹۱، ص۱۸) نز به طور خلاصه هدف وفاداری را در روابط بخش خدمات این گونه توضیح می دهد:
«در تبادلات کالا خود کالا از بیشترین اهمیت برخوردار است. لذا وفاداری به برند می رساند که آیا مشتری نسبت به آن شئ وفادار است و آن را می خرد یا خیر. امّا در خدمات، ادراکات مشتری از کیفیت به سمت جنبه های ملموس (مثل تجهیزات فنی) و غیر ملموس (مثل تصویر بانک) مبادله معطوف است. به دلیل آن که هنگام خرید خدمات نسبت به کالاها، شرکت و کارکنانش نقش برجسته تری ایفا می کنند. وفاداری می بایست به سمت شرکت و کارکنانش به همراه وفاداری به هسته خدمت هدفگذاری شود.»
صاحبنظران جنبه های متمایز دیگری نیز برای وفاداری به خدمت قائلند. برخی پیشنهاد کرده اند که ارائه دهندگان خدمت قادرند با مشتریان خود قراردادهای وفاداری قویتری نسبت به تأمین کنندگان کالاها ایجاد نمایند.(Zeithaml, 1981)

اشنایدر جزء اولین محققانی است که به طور خاص به سازه وفاداری به خدمت توجه کرده است. مطالعه وی بر تمیز دادن بین وفاداری به خدمت از وفاداری به برند تمرکز داشت. او در هشت نوع خدمت به مطالعه پرداخت و دو هدف را دنبال می کرد:
آیا درجه وفاداری به خدمت در بین انواع خدمات مختلف تغییر می کند.
آیا ویژگی های جمعیت شناختی مشتریان با وفاداری به خدمت همبستگی معنی داری دارد یا خیر؟
او پی برد که خدماتی که به صورت شخصی ارائه می شوند، لزوماً نسبت به خدماتی که ارائه شخصی در آن ها نقشی ثانویه ایفا می کند، از وفاداری بالاتری برخوردار نیستند. و نیز تعداد اندکی از خصوصیات دموگرافیکی با وفاداری به خدمت همبستگی دارد.
بکمن (۱۹۸۸) ویژگی های مشتریان که هر کدام درجات متفاوتی از وفاداری به خدمت را از خود بروز می دهند، بررسی نمود. او نهایتاً درجه وفاداری مشتریان را در چهار دسته طبقه بندی نمود:
وفاداری شدید^[۲۳]: دربین مشتریانی است که وفاداری رفتاری و روانشناختی قوی به یک خدمت دارند.
وفاداری جعلی^[۲۴]: مشتریانی که وفاداری رفتاری بالایی از خود نشان می دهند امّا وفاداری روانشناختی اندکی به تأمین کننده خدمت دارند.
وفاداری ناپیدا^[۲۵]: مشتریانی که وفاداری رفتاری اندکی از خود نشان می دهند امّا وفاداری روانشناختی بالای به تأمین کننده خدمت دارند.
وفاداری ضعیف^[۲۶]: در بین مشتریانی است که وفاداری و روانشناختی کمی به یک خدمت دارند.
مطالعات بکمن بر شناسایی تفاوت های موجود در بین مشتریان وفادار و غیر وفادار و تعیین خصوصیات آن ها متمرکز شده بود

۳-۱۳-۲ . ابعاد وفاداری به خدمت

مطالعه مبانی نظری تحقیق روشن می سازد که تعاریف متعددی از سازه وفاداری به خدمت توسط پژوهشگران صورت گرفته است. با توجه به این مطالعات می توان سه بعد را برای وفاداری به خدمت قائل شد:
بعد رفتاری
بعد نگرشی
بعد شناختی

۱-۳-۱۳-۲ . وفاداری رفتاری

برخی از محققین به مقوله وفاداری از دیدگاه رفتاری نگریسته اند. آن ها وفاداری را به عنوان شکلی از رفتار مشتری (مثل خرید مجدد) به سمت یک برند خاص در برهه ای از زمان تفسیر نموده اند
تاکر (۱۹۶۴، ص ۳۲) ابراز می دار که «لزومی ندارد که آنچه در اندیشه یا سیستم اعصاب مرکزی فرد می گذرد را بررسی کنیم، رفتار وی شرح دقیقی از ماهیت وفاداری به برند است.» چنین اظهار نظری از سوی وی به وضوح نشان می دهد که وی صرفاً پرداختن به جنبه رفتاری وفاداری را کافی می دانسته است.
جکبی و چست نات (۱۹۷۸) با مرور کلی پژوهش های انجام شده در زمینه وفاداری به برند، تعاریف رفتاری از این مقوله را (بر اساس مبنای تعریف) به چهار دسته تقسیم بندی کردند:

تداوم در خرید برند.
سهمی از خرید که به یک برند خاص اختصاص داده می شود.
احتمال خرید
ترکیبی از معیارهای رفتاری مختلف.
دسته اول این تعاریف که بر مبنای تداوم در خرید برند صورت گرفته، اول بار توسط براون (۱۹۵۲) به کار گرفته شده است. وی چهار سطح برای وفاداری مشتری به برند A قائل شده است.
وفاداری لاینقطع^[۲۷] که خرید متوالی را نشان می دهد. AAAAAA
وفاداری تقسیم شده^[۲۸] که خرید متوالی چند برند است. ABABAB
وفاداری ناپایدار ^[۲۹]که چنین نشان داده می شود. AAABBB
عدم وفاداری^[۳۰] که چنین نشان داده می شود. ABCDEF
همچنین تاکر (۱۹۶۴) وفاداری به برند را معادل با سه بار خرید یک برند تعریف می کند در حالیکه لارنس (۱۹۶۹) و مک کونل (۱۹۶۸) وفاداری به برند را معادل با چهار بار خرید یک برند تعریف می کنند. دسته دوم تعاریف رفتاری از وفاداری به سهم خرید اختصاص داده شده به یک برند توجه دارد.
کونینگهام (۱۹۶۱، ۱۹۵۶) در مطالعاتش وفاداری به برند را به عنوان نسبت خرید انجام شده از یک برند به کل خرید انجام شده تعریف کرده است. لذا در صورت بالاتر نشان دهنده وفاداری شدیدتر مشتری به یک برند خاص است. این رویکرد توسط برخی ز محققین دیگر نیز اتخاذ شده است که به عنوان مثال می توان چارلتون و اهرنبرگ (Charlton & Ehrenberg, 1976) ، بلاتبرگ و سن (Blattberg&Sen,1976)، لیپستین (Lipstein,1959) و مک کونل (۱۹۷۴) نام برد. تعدادی دیگری از محققان با بهره گرفتن از مبنای سوم، وفاداری را به عنوان احتمال خرید مجدد تعریف کرده اند. فلذا احتمال قویتر خرید مجدد به معنای وفاداری بالاتر مشتری می باشد.
دسته چهارم تعاریف رفتاری وفاداری ازتلفیق معیاری مختلف بهره جسته اند. به عنوان مثال شت (Sheth,1968) تعداد خرید را در هر دفعه و تناوب نسبی خرید را با یکدیگر ترکیب نموده است.
مسی، فرانک و لودال (Massy,Frank & Lodahl,1968) مدت زمان خرید یک برند را با نسبت خرید آن به کل ترکیب نموده اند. همچنین انیس و پل (۱۹۷۰) شاخص وفاداری به فروشگاه را با تلفیق معیارهایی نظیر درصد بودجه اختصاص داده شده مشتری به یک فروشگاه، تعداد دفعات جابجایی بین فروشگاه ها و تعداد فروشگاه هایی که توسط مشتری بازدید میشود، تعریف کرده اند.
همانطور که دیک و باسو (۱۹۹۴) نشان داده اند، مشکل عمده تعاریف رفتاری از وفاداری، شناخت محدودی است که از عوامل زیربنایی خرید مجدد ارائه می دهند.

۲-۳-۱۳-۲ . وفاداری نگرشی^[۳۱]

در اواخر دهه ۸۰ میلادی صاحب نظران استفاده از رفتار را به عنوان شاخص وفاداری ناکافی دانستند و آن را به چالش کشیدند. دی (۱۹۹۶) مفهوم پردازی های گذشته از وفاداری را مورد انتقاد قرار داد. به زعم او این مدلها قادرنبودند بین وفاداری واقعی و وفاداری نیتی^[۳۲] و وفاداری جعلی تمایز قائل شوند. دی ابراز داشته است که وفاداری به برند نتیجه ارزیابی اگاهانه از برندهای رقیب است.
نتیجه این فرایند ارزیابی تعهد به یک برند خاص می باشد. پریتچارد (۱۹۹۱) بر مبنای مطالعه جکبی و چست نات (۱۹۷۸) پیشنهاد کرده است که ابعاد نگرشی وفاداری می تواند به خوبی به عنوان تعهد روانشناختی به یک برند تفسیر شود. برخی دیگر از پژوهشگران اذعان داشته اند که ابعاد نگرشی می تواند ترجیحات و نیات مشتری را شامل شود. پس از انتقاداتی که دی از نگرش رفتاری صرف به وفاداری داشت، توجه به بعد نگرشی وفاداری در بین پژوهشگران معمول گشت.
مفهوم پردازی وفاداری منحصراً بر مبنای بعد نگرشی در بین محققی مرسوم نمی باشد. هرچند که به ندرت برخی مثل کیم (Kim.1991) چنین کاری را انجام داده اند.
در اغلب مواقع، صاحب نظران به مقوله وفاداری در هر دو بعد نگرشی و رفتاری توجه داشته اند. جکوبی و کینر (۱۹۷۳) ابراز داشته اند که معیار تک بعدی برای اندازه گیری یک پدیده چند بعدی و پیچیده مثل وفاداری به برند ناکافی است. لذا هنگامی که وفاداری به یکی از دو بعد نگرشی یا رفتاری محدود می شود ناقص می گردد. بنابراین معیارهای ترکیبی در مطالعات اخیر وفاداری استفاده می شود.
به زعم دیک و باسو (۱۹۹۴) هم نگرش مطلوب که یک گزینه را در مقیاس با سایرین بالاتر بداند و هم خرید تکراری برای تحقق وفاداری لازم می باشد. لذا می توان انتظار داشت که معیارهای ترکیبی که به هر دو بعد وفاداری توجه دارند، بهتر بتوانند ماهیت وفاداری را تبیین کنند.

۳-۳-۱۳-۲ . وفاداری شناختی^[۳۳]

برخی از محققین علاوه بر دو بعدی که در بخش های قبلی به آن پرداخته شد، بعد سومی نیز برای وفاداری قائل شده اند. این بعد توسط لی و زئیس (Lee & Zeiss,1980) شکل شناختی وفاداری نامیده شده است. هرچند این دو محقق به طور خاص بر تعهد تمرکز کرده اند امّا آنها یک فرد متعهد را کسی تعریف کرده اند که از خود وفاداری و اصرار نشان می دهد. آن ها پیشنهاد داده اند که سه نوع وفاداری یا تعهد وجود دارد: رفتاری، نگرشی و شناختی. امّا آن ها توضیح اندکی راجع به بعد شناختی ارائه داده اند و آن را به خوبی مورد مداقه قرار ندادند. نیومن و وربل (۱۹۷۳) معقتدند که خرید مجدد معیاری ناکافی برای وفاداری به برند است و پیشنهاد داده اند که یک معیار خوب برای وفاداری به برند می بایست سه جزء اطلاعاتی ذیل را فراهم کند.
رفتار خرید برند
کشش و جاذبه برند برای خریدار

بسه بخش کرد آفریدون جهان
سیم دشت گردان و ایران زمین
همه روم و خاور مر او را سزید
مرا کردسالار ترکان و چین
مر او را پدر شاه ایران گزید
(همان: ۵۳).

فریدون ز کاری که کرد ایزدی
نگه کن کجا آفریدون گرد
سخن گوی و روشن دل و پاک تن
همش گنج بسیار و هم لشکر است
نشاند بران تخت شاهنشهی
[بیا شیر یک با دگر همسرای
بدین گفتهای من او بگروید

نخستین جهان را بشست از بدی
که از پیر ضحاک شاهی ببرد
سزای ستودن به هر انجمن
همش دانش ورای و هم افسرست
سه خورشید رخ را چو سرو سهی
(همان: ۱۲۷).
نباید که باشید از هم جدای]
بکار اندرون شاد و خرم بوید"]

۱۲-۲baxøiøn ī g§h¦n kard [جهان را تقسیم کرد]: (بهار، ۹۲:۱۳۴۷) این عبارت را “بخشش گیهان کرد” ترجمه کرده است. (کیا، ۱۳۳۱: ۸)"بخشش جهان کرد” ترجمه کرده است. (میرزای ناظر، ۵۷:۱۳۷۳)"بخشش گیهان کرد” نوشته است. (عریان، ۱۳۷۱: ۱۴۲)"بخشش جهان کرد” آورده است. نگارنده عبارت “جهان را تقسیم کرد” را مناسب‌تر دانسته است. چون نگارنده معتقد است وجود “را” بعد از جهان لازم است.
۱۳-۱ Salm [سلم]: بعد از اینکه فریدون جهان را میان پسرانش تقسیم کرد به این خاطر که قسمت مهم‌تر به ایرج رسید آنها حسادت کردند و او را کشتند. منوچهر از نسل ایرج زاده شد و انتقام خون جدش را از آنها گرفت.
۱۳-۲ Tªz [توز]: دراوستا نام سه قوم ایرانی، تورانی و سلمی آمده است. بعدها گفتند که نام سه پسر فریدون منسوب به این سه قوم است و این سه پسر پایه‏گذار کشورهای ایران، توران و روم هستند (بهار، ۱۳۷۵، ۱۸۱).
۱۳-۳ Eriz [ایرج]: رومیان و ترکان از زمان کشته شدن ایرج نسبت به ایرانیان بدخواه ماندند. در کتابهای پهلوی مانند دینکرد بندهش و ماه‌فروردین روز خرداد به این مطلب اشاره شده است. “ایرانشهر همان ایران است و ایران به ایر منسوب است و ایر نام قومی است که ایر پسر فریدون بر آنها مسلط شد و نام خود را به آنها داد (۲۳۴، الخراج). فریدون چون زمین را میان سه پسر خود بخش کرد، ایران را که مرکز زمین و کشوری معتدل محسوب و ممتازترین ممالک از قبیل خراسان و عراق و ایالات فارس و کرمان، اهواز و جرجان، طبرستان تا سر حد شام را دربردارد، به ایرج واگذار کرد (۱۹، ثعالبی)". پادشاهی به منوچهر رسید. او سلم و تور را به انتقام ایرج گشت و سلطنت را دوباره در ایران برپا کرد و ایران را آباد کرد و آن را بر دیگر ممالک پیروز کرد (صدیقیان، ۱۳۸۶: ۲۲۲؛ تفضلی، ۱۳۵۴: ۳۷).
۱۴-۱ Husraw [خسرو]: (بهار، ۱۳۴۷: ۹۲) در پاورقی ترجمه‌اش نوشته است که فردوسی این پادشاه را سروشاه یمن آورده و خودش در ترجمه‌اش “سرو تازیکان شه” آورده است. (کیا، ۱۳۳۱: ۸) “خوسرو تاژیکان” نوشته است. (میرزای ناظر، ۵۹:۱۳۷۳) “خسرو تازیکان” ترجمه کرده است. (عریان، ۱۳۷۱: ۱۴۲) “خسرو شاه تازیان” آورده است. نگارنده نیز “خسرو تازیگان شاه” نوشته است.
۱۶-۱ ManªøØihr [منوچهر]: در اوستا اسم خاندان منوچهر اَئیریاوَ به معنی یاری کننده ایرانیان آمده است. معنی نام منوچهر در اوستا یعنی از نژاد ویشت مَنوش. در سلسله نسب لهراسب نام مانوش دیده می‌شود. کوهی به نام مانوش یا مانوشان در فرهنگ‌ها آمده است که می‌گویند منوچهر در آنجا متولد شده. نام منوچهر فقط یکبار در اوستا آمده است. در شاهنامه منوچهر پسر پشنگ برادرزاده فریدون است. مادر منوچهر، دختر ماه‌‌آفرید، زن ایرج است. نسبت آذرباد مهراسپندان به منوچهر می‌رسد. در آفرین دهمان ازروان منوچهر بامی یاد شده است. می‌گویند رود فرات را که پر برکت است منوچهر برای روان خود کند. افراسیاب منوچهر را در تنگنا قرار داد و دو پسر او را کشت. می‌گویند موبدان از خاندان منوچهراند. منوچهر صد و بیست سال شاهی کرد. سام در دوران او بود. افراسیاب در دوران منوچهر دوازده سال شاهی کرد. کارهای نیک منوچهر این بود که سلم و تور را کشت. به پیشنهاد افراسیاب دستور داد تیر و کمان ساختند تا به اندازه پرتاب آن مرز ایران مشخص شود.

“اوستا قدیمی‌ترین متنی است که در آن از منوچهر یاد شده است. در فروردین‌یشت فروهر او مورد ستایش قرار گرفته است.
نام منوچهر در اوستا به شکل “مَنوش چیثْرَ"Manuø.Øiθra- آمده که به معنی “از نژاد مَنو یا منو نژاد یا پسر منو” است. با اینکه نام مَنو در اوستا نیامده است (پورداوود، ج ۲، ص ۵۰) شواهد موجود نشان می‌دهد که او در روزگاران کهن، نزد آریاییان، و شاید نزد اقوام هند و اروپایی، نخستین انسان و پدر نژاد انسان شناخته شده است (کریستنسن، نخستین انسان و نخستین شهریار، ص ۵۰۵-۵۱۴؛ درباره‌ی این نام، همچنین نک. بارتولومه، ستون ۱۱۳۵؛ هینتس، ص ۱۵۹). با این همه، در روایت‌های کهن ایرانی، منو جایگاه خود را از دست داد و نقش او را یِمه (در پهلوی: جَم) و بعدها، کیومرث به عهده گرفتند (یارشاطر، ص ۴۳۳) منوش، که در زامیاد یشت، بند ۱ و برخی متن‌های پهلوی، مانند بندهش (ص ۷۱، ۷۲) آمده نام کوهی است که آن را زادگاه منوچهر خوانده‌اند (پورداوود، همان جا، همچنین نک. انجوی شیرازی، ج ۲، ص ۱۹۱۰، حاشیه‌ی ۱؛ برهان خلف تبریزی، ذیل “منوچهر"). در برخی از متن‌های پهلوی زردشت از تبار منوچهر دانسته شده، چنان که پیامبر ایرانی در بندهش (ص ۱۵۲) با واسطه‌ی دوازده نسل، و در گزیده‌های زادسپرم (همان جا) با واسطه‌ی چهارده نسل از فرزندان منوچهر شمرده شده است. اهمیت منوچهر نزد ایرانیان باستان چنان بوده که بنابر روایتی، منوچهر چون درختی است که نسبت بیشتر ایرانیان و پادشاهان ایشان بدو می‌رسد (مسعودی، همان جا). از منوچهر در بخش‌های گوناگون شاهنامه‌ی فردوسی، مانند داستان‌های فریدون، منوچهر، نوذر، کیقباد، کاووس، کیخسرو، گشتاسپ، بهمن، شاپور ذوالاکتاف، خسرو پرویز و یزدگرد سوم نام برده شده است (وولف، ص ۷۷۹). یکی از ویژگی‌های دوران شاهی منوچهر در شاهنامه آغاز دوران پهلوانی است. زادن رستم نیز در اواخر روزگار منوچهر رخ داد (فردوسی، ج ۱، ص ۱۸۲، ۲۷۰).
“در فهرست القاب پادشاهان، در کتاب آثارالباقیه، لقب منوچهر پیروز ذکر شده است (۱۴۸، آثار). چون منوچهر متولد شد و فریدون او را شبیه خود یافت، فریادی از شعف برکشید و گفت “منوچهر” یعنی “او شبیه من است” و همین، نام او شد (۲۴، ثعالبی). چون فریدون درگذشت، نواده‌اش منوچهر، پسر ایرج به شهریاری رسید (۹، الطوال) (صدیقیان، ۱۳۸۶: ۲۴۰). ما بین منوچهر و فریدون سیزده نسل بود. وی از فرزندان ایرج پسر فریدون بود (۸۴، التنبیه). منوچهر همچون ماه در میان گروه روشن و هویدا بود و از بس بلندی، از کوه باز شناخته نمی‌شد (۱۱۹، شاهنامه (۱)). منوچهر دارای فرّ ایزدی بود (۱۳۵، شاهنامه (۱)). منوچهر چون بر تخت مملکت بنشست و تاج بر سر نهاد و موبد، همه‌ی موبدان را بر کرسی‌ای بر آن تخت بنشاند. او خود موبد همه‌ی علما و حکمای زمانه بود (۳۵۱، بلعمی). سیرت او در عدل و علم همچون سیرت فریدون بود. همه صحبت با دانایان کردی و ایشان را نیکو داشتی (۳۷، فارس). چون موسی به پیغامبری سوی فرعون مصر آمد، در آن وقت منوچهر، پادشاه جهان بود (۳۵۸، بلعمی) (همان: ۲۶۰). همزمان با اسطوره‌های سامی. خضر به دوران فریدون بود و طبق همین روایت‌ها به دوران منوچهر و پادشاهی وی نیز بود (۲۸۷، طبری (۱))".
فقط یک بار اسم منوچهر در اوستا آمده است. شجره‌نامه منوچهر در شاهنامه متفاوت از متون پهلوی است و در شاهنامه از جنگ‌های منوچهر با افراسیاب ذکر به میان نیامده است.
“آغاز دینکرد هفتم (چاپ مدن، ص ۵۹۱ تا ص ۶۰۰، س ۳)
(۲۹) و آمد اندر همان رحلت فریدون، [به] خاندان ایرج، رفت [پیوند/وحی] با نریوسنگ ایزد به منوچهر و از آن پْرشمارگی [و کثرت] بود همی تخمه (=فرزندان، نسل) ایراج را.
(۳۰) و آمد به منوچهر ایران دهبد و بدان کرد بسی کار شگفت‏آور و شگفت داد سلم و تور را به کین ایرج [و] پاسخ گوینده بود خاندان فریان را از کشور انیران و آراست شهریاری ایران را [و] فراخ کرد و آبادان ساخت ایرانشهر را [و] پیروز کرد کشور ایران را بر انیران.
گزیده‏های زاد اسپرم، از ص ۴۴ تا ۵۱٫
پیدایی دین بر سپندارمذ بران گاه بود که افراسیاب آب را از ایرانشهر باز داشت و برای باز آوردن آب، [سپندارمذ] دوشیزه‏وار به خانه منوچهر، شاه ایرانشهر، که پاسخگوی بیگانگان بود، پیدا آمد".

۴-۱- مقدمه
تجزیه و تحلیل داده‌ها به منظور بررسی صحت و سقم فرضیات برای هر نوع تحقیق از اهمیت خاصی برخوردار است. امروزه در بیشتر مطالعاتی که متکی بر اطلاعات جمع‌ آوری شده از موضوع مورد تحقیق می‌باشد، تجزیه و تحلیل اطلاعات از اصلی‌ترین و مهم‌ترین بخش‌های تحقیق محسوب می‌شود. داده‌های خام با بهره گرفتن از فنون آماری مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته، پس از پردازش به شکل اطلاعات در اختیار استفاده کنندگان قرار می‌گیرند.

به منظور تجزیه و تحلیل داده‌های جمع‌ آوری شده ابتدا آمار توصیفی متغیرهای جمعیت شناختی تحقیق شامل جنسیت، سن و میزان تحصیلات ارائه می‌شود، سپس آمار تحلیلی مطرح می‌گردد.
در این فصل به منظور پاسخگویی به سوالات تحقیق و بررسی فرضیات تحقیق از آزمون‌های آماری میانگین یک جامعه^[۳۲]، ضریب همبستگی پیرسون، تحلیل عاملی تاییدی و مدل‌سازی معادلات ساختاری استفاده گردیده است. داده‌های موردنظر با بهره گرفتن از ابزار پرسش‌نامه و از طریق نمونه‌ای ۳۲۳ تایی گردآوری شده مبنای تجزیه و تحلیل قرار گرفته و بر این اساس به سوالات تحقیق پاسخ داده می‌شود. جهت تحلیل داده‌ها نیز از نرم افزار آماری SPSS 18.0 وLISREL 8.5 استفاده می‌شود.
۴-۲- آمار توصیفی
در این بخش ویژگی‌های جمعیت‏شناختی نمونه آماری تشریح می‌شود. ویژگی‌هایی که در این بخش مورد تحلیل قرار می‌گیرند، عبارتند از: وضعیت افراد پاسخ‎دهنده از نظر جنسیت، سن و میزان تحصیلات.
۴-۲-۱- وضعیت افراد پاسخ‎دهنده از نظر جنسیت
چگونگی تقسیم بندی افراد پاسخ‏دهنده یا نمونه آماری تحقیق حاضر از نظر جنسیت در شکل ۴-‎۱ نشان داده می‌‌شود. از تعداد ۳۲۳ نفر نمونه آماری تحقیق، ۳۰۴ نفر مرد (۹۴%) و ۱۹ نفر زن (۶%) می‌باشند.
شکل ۴-۱- وضعیت افراد پاسخ‎دهنده از نظر جنسیت
۴-۲-۲- وضعیت افراد پاسخ‎دهنده از نظر سن
در این تحقیق افراد پاسخ‏دهنده از نظر سنی به چهار گروه تقسیم شده‏اند که در شکل ۴-۲ فراوانی افراد پاسخ‎دهنده از لحاظ سن در هر گروه نشان داده می‌شود.
شکل ۴- ۲- وضعیت افراد پاسخ‎دهنده از نظر سن
همان‌طور که از داده‏های شکل ۴-۲ مشخص می‏گردد، بیشترین فراوانی مربوط به گروه سنی ۳۱ تا ۴۰ سال و کمترین فراوانی مربوط به گروه سنی ۵۱ سال و بالاتر است.
۴-۲-۳- وضعیت افراد پاسخ‎دهنده از نظر میزان تحصیلات
بررسی و تحلیل داده‌های گردآوری شده نشان می‌دهد که از مجموع نمونه آماری تحقیق، بیشترین فراوانی مربوط به تحصیلات لیسانس بوده که ۱۹۷ نفر و بیش از ۵۰ درصد را به خود اختصاص داده است. همچنین کمترین تعداد مربوط به تحصیلات دیپلم می‌باشد که تنها ۲۷ نفر را شامل می‌‏گردد. نتایج این تحلیل‌ها در شکل ۴-۳ نشان داده شده است.
شکل ۴- ۳- وضعیت افراد پاسخ‎دهنده از نظر میزان تحصیلات
۴-۳- آمار استنباطی
۴-۳-۱- آزمون میانگین یک جامعه آماری
اولین سوالی که برای این تحقیق مطرح می‌شود این است که شرایط متغیرهای تحقیق تا چه اندازه مطلوب(مناسب) می‌باشد. برای پاسخ به این سوال، به بررسی وضعیت(مطلوب یا نامطلوب بودن) متغیر و ابعاد آن‌ها می‌پردازیم. این کار توسط آزمون میانگین آماری انجام می‌گیرد. با اجرای این آزمون می‌توان به میزان هر یک از شاخص‌ها و ابعاد مربوط به هوش معنوی، رضایت شغلی و تعهدسازمانی دست یافت. آزمون فرض‌ها به صورت زیر است:
H0: ابعاد/ شاخص‌ها با مقدار متوسط اختلاف ندارند، ۳ = μ
H1: ابعاد/ شاخص‌ها با مقدار متوسط اختلاف دارند، ۳ ≠ μ
با توجه به این­که در پرسش‌نامه از طیف ۵ تایی لیکرت استفاده شد؛ مقدار آزمون ۳ (سطح متوسط) اعمال شده است. لازم به ذکر است در بررسی وضعیت مولفه‌ها، وضعیت مطلوب به وضعیتی گفته می‌شود که در آن میانگین امتیاز مولفه بزرگتر از عدد ۳ باشد و در مقابل وضعیت نامطلوب به وضعیتی گفته می‌شود که در آن میانگین امتیاز مولفه کوچکتر از عدد ۳ باشد.
نتایج آزمون با به‎کارگیری نرم افزار SPSS 18 به شرح جداول (۴-۱) تا (۴-۳) می‎باشد. ستون اول جدول آزمون میانگین، «ابعاد مختلف» را نشان می­دهد. ستون دوم و سوم این جدول، «آمار توصیفی» مربوط به آزمون را ارائه می­ کند و اعداد محاسبه شده به ترتیب «میانگین» و «انحراف معیار» را نشان می­ دهند. از ستون ۱ تا ستون آخر مربوط به نتایج «آمار استنباطی» است و نتایج آزمون را ارائه می­دهد. ستون چهارم مقدار «آماره‌ی t» را نشان می­دهد. ستون پنجم «درجه آزادی» را نشان می­دهد. ستون ششم «معناداری دو طرفه» را نشان می­دهد. ستون هفتم اختلاف میانگین نمونه با مقدار مورد آزمون یعنی عدد ۳ را نشان می‌دهد[۱۹]. مبنای اصلی تفسیر آزمون t، توجه به اختلاف میانگین بین دو میانگین واقعی و مفروض با توجه به مقدار t در سطح خطای کوچک‌تر از ۰٫۰۵ است. به عبارت دیگر در تفسیر نتایج این آزمون همواره باید به اختلاف میانگین توجه نمود. هر وقت که مقدار سطح معناداری کمتر از ۰٫۰۵ باشد، آماره‌ی t و اختلاف میانگین مثبت باشند، فرض H0 رد و فرض H1 تایید می­ شود(یعنی ابعاد در سطح قابل قبولی قرار دارند) [۵].
برای آزمون فرض همچنین می توان از «حد بالا» و «پایین» محاسبه شده برای «فاصله اطمینان ۹۵% برای میانگین هر متغیر» استفاده کرد. این مقادیر در ستون ۸ و ۹ جدول آمده است. در اینجا سه حالت پیش می‌آید:
هرگاه حد پایین و حد بالا مثبت باشند، در سطح اطمینان ۹۵% میانگین از مقدار مورد آزمون (یعنی ۳) بزرگتر است (و شاخص مورد نظر وضعیت قابل قبولی دارد).
هرگاه حد پایین و حد بالا منفی باشند، در سطح اطمینان ۹۵% میانگین از مقدار مورد آزمون (یعنی ۳) کوچکتر است (و شاخص مورد نظر وضعیت غیر قابل قبولی دارد).
هرگاه حد پایین منفی و حد بالا مثبت باشد، میانگین با مقدار مورد آزمون در سطح اطمینان ۹۵% تفاوت معناداری ندارد (و شاخص مورد نظر وضعیت متوسطی دارد)
[۱۹].
همچنین نتیجه آزمون در ستون آخر ارائه شده است. که طبق ستون ۸ و ۹ و تفسیرهای بیان شده مشخص می­گردد.
بر این اساس وضعیت موجود متغیرهای هوش معنوی، رضایت شغلی و تعهد سازمانی بررسی شده است که در ادامه نتایج بررسی هر یک آورده می‌شود.
۴-۳-۱-۱- وضعیت موجود ابعاد و شاخص‌های هوش معنوی
برای بررسی وضعیت موجود متغیر هوش معنوی، ۲۸ سوال در پرسش‌نامه در قالب ۷ بعد مطرح شده است. جدول ۴-۱ نتایج آزمون میانگین برای ابعاد و شاخص‌های هوش معنوی را نشان می‌دهد.
جدول ۴-۱- آزمون میانگین برای متغیر هوش معنوی

(تاریخ عکس: ۱۳۹۰، عکاس: نگارنده پایان نامه، موضوع عکس: تخت جمشید)
قدمت سرزمین زیبا و دل انگیز فارس جایگاه با شکوه‌ترین پایتخت‌های شرق باستان در دوران هخامنشیان و ساسانیان به گواه آثار کشف شده در آن، به ما قبل تاریخ باز می‌گردد. شهر شیراز در سال ۷۴ هجری قمری به وسیله محمّد برادر حجّاج ابن یوسف ثقفی عامل خلیفه اموی در عراق که در آن موقع حاکم شیراز بود بنا گردیده است. تاریخ نویسان چنین حکایت کرده‌اند که محمدبن یوسف ثقفی والی فارس مقرّش شهر باستانی استخر بوده است. شبی در خواب می‌بیند که گروهی از فرشتگان بر زمین فرود آمدند و به تسبیح و تجلیل پرداختند و خاک آن سرزمین را چون تربت پاکی بوسه دادند و بر دیده و سر نهادند و محمّد را امر کردند که در آن سرزمین شهری بسازد. محمد چون دیده از خواب گشود از رویای خود در شگفت شد و بی درنگ به سوی سرزمینی که در خواب دیده بود شتافت و آنجا را به همان وضع که در عالم رویا دیده بود یافت سپس به یاد فرشتگان افتاد و عزم کرد که شهری در آن سرزمین که جای فعلی شیراز باشد بنا کند. (فسایی،۳۲۸:۱۳۱۴)
شیراز قدیم با کاهش اهمیّت شهر استخر، رو به آبادانی گذاشت و مرکزیّت یافت و در دوران صفویه و زندیه به اوج رونق خود رسید و به قول حافظ شیرازی خال رخ هفت کشور شد.
شیراز پس از اسلام
پس از حمله اعراب و ویرانی‌هایی که به وجود آمد عدّه‌ای از مردم به شیراز کوچیدند و آن را آبادتر نمودند. در دوران عباّسیان خلفای متعدّدی بر فارس حکمرانی کرده‌اند در سال ۲۵۵ هجری قمری یعقوب لیث صفاری فارس را تصرّف کرد و شروع به آبادانی شیراز نمود. در روزگار صفاریان، یعقوب لیث صفاری (۲۵۶-۲۴۷ هق) پس از چیره شدن برخلفای عباسی، فرمانروای فارس شد.مسجد جامع عتیق که از نخستین مسجدهای سده‌های اسلامی‌است، به فرمان او ساخته شده است و در دوره‌های پس از آن، تغییراتی در آن داده شد ؛ از جمله بنای وسط مسجد که به « خدای خانه » معروف است، مربوط به زمان شاه شیخ ابو اسحاق اینجو می‌باشد و در نیمه‌های سده هشتم هجری ساخته شده است.آل بویه مقرّ حکومت خود را شیراز قرار دادند و به اعتلا و آبادانی آن پرداختند. شیراز در این دوران گسترش یافت به طوری که قریب به یک فرسنگ مربع وسعت داشت .دیلمیان نیز به آبادانی آن پرداختند و برای نخستین بار بارویی بر آن ساختند و برای آن هشت دروازه بنا نهادند و کاخ‌های بزرگ، کتابخانه و بیمارستان نیز در آن ساخته شد.دراین دوران عضدا لدوله دیلمی‌در جنوب شرقی شیراز شهرکی به نام سوق ا لامیر ایجاد کرد که امروزه اثری از آن نیست. ساخت نخستین بنای بقعه علی بن حمزه (ع)، مدفن علی عمادا لدوله و صمصام ا لدوله، بنای نخستین دروازه قرآن، گهواره دید، بند امیر و قنات رکنآباد از آثار مربوط به این دوره می‌باشد.(سامی،۷۴:۱۳۴۷)

اتابکان (عصر سعدی ۶۶۳- ۵۴۳هق) نیز نزدیک به ۱۲۰ سال در شیراز فرمانروایی کردند و در آبادانی این شهر کوشیدند. در دوران زمامداری «اتابک سعد بن زنگی» بناهای باشکوهی مانند مسجد نو، آرامگاه آبش خاتون، نخستین بقعه بر فراز آرامگاه شاهچراغ (ع) ساخته شدند. در این روزگار بود که سعدی شیرازی، بزرگترین آثار ادبی فارسی، «گلستان » و «بوستان» را پدید آورد.
پس از این دوران سلجوقیان به فارس و خراسان مسلّط شدند و مرکز حکومت را به بغداد منتقل کردند و بدین ترتیب حکومت فارس تحت فرمان مغولان در آمد، سپس آل اینجو وآل مظفر حکومت را در دست گرفتند (عصر حافظ، ۷۲۵ هق) و سر انجام حکومت را به گورکانیان واگذار کردند. دوره اخیر نیز به دلیل ظهور شاعر نامی‌حافظ از دوران پر بار حکّام وقت بود. در دوران آل اینجو، حاکم شیراز «شیخ ابو اسحاق اینجو» از هیچ تلاشی برای زیباسازی شهر دریغ نکرد. وی ساختمان خدای خانه را در میان صحن مسجد عتیق بنا کرد و مادرش تاشی خاتون بارگاه شاهچراغ را نوسازی کرده و دستور داد خوشنویسان مشهور آن زمان هزار جلد قرآن را نگاشته و به خدای خانه و حرم مطهر اهدا نمایند. از اقدامات این دوران، ساخت آرامگاه شاه شجاع و آرامگاه شاهزاده منصور می‌باشد. با گسترش قدرت تیمور شیراز به عنوان ایالتی از حکومت او شمرده شد و دوران عظمت آن به سر آمد و از آن پس افراد متعدّدی به حکومت شیراز منسوب شدند که هیچ کوششی در راه آبادانی آن نکردند.
(تاریخ عکس: ۱۳۹۰، عکاس: نگارنده پایان نامه، موضوع عکس: نقش رستم تخت جمشید)
وقتی صفویه (۱۰۴۳-۹۰۵هق) در اصفهان به قدرت رسیدند و آن شهر را آباد کردند شهرهای اطراف نیز رو به رشد و توسعه گذاشت.صفویان ابنیه زیادی در شیراز ساختند که آثاری از آن هنوز پا برجاست.شیراز در روزگار صفویه جایگاه شایسته ای داشت.الله وردی خان و پسرش امام قلی خان از پادشاهان صفویه روی هم رفته نزدیک به چهل سال بر فارس فرمان راندند. در این دوران، مسجد جامع عتیق و بسیاری بناهای دیگر باز سازی شدند. همچنین ساخت مدرسه امامیّه، بارگاه آستانه سید علاالدّین حسین، مدرسه نظامیه، قنات آب خیرات و دو بنای ماندگار مدرسه خان و پل خان از اقدامات مربوط به این دوران می‌باشد.
در هجوم افاغنه بر شیراز این شهر محتمل خسارت‌های زیادی گردید زمانی که شیراز رو به آبادانی می‌رفت به دلیل جاه طلبی حاکم وقت شیراز و قیام علیه نادر این شهر پس از طی مدّتی محاصره، به تسخیر سپاهیان نادر در آمد که در این ماجرا مردمان بسیاری کشته شدند و ویرانی بسیار به بار آمد، امّا نادر شاه(روزگار افشاریان ۱۱۳۶هق) پس از شکست افغان‌ها دستور ترمیم خرابی‌های شیراز را داد. در این سفر، نادر شاه هزار و پانصد تومان برای تعمیرات بارگاه شاهچراغ پرداخته ومقدار ۷۲۰مثقال زر ناب برای ساختمان شاهچراغ اختصاص داد نادر شاه در سفر دوم خود به شیراز(۱۱۴۶هق) یعنی سه سال بعد، پس از زیارت بارگاه حضرت احمدبن موسی و صرف ناهار در حرم مطهر، مبلغ ۲۰۰تومان پول رایج آنروز را برای تعمیرات بقعه به محمدحسین شریفی متولی آستانه حواله کرد. در این دوران به دستور نادرشاه آرامگاه حافظ نیز بازسازی شد. (دانش پژوه،۱۰۶:۱۳۷۷)
در دوران حکومت زندیه کریم خان زند شهر شیراز را پایتخت خود قرار داد و نوسازی شیراز را آغاز نمود. کریم خان همچون شاه عباس صفوی در راستای عمران و آبادانی شیراز کوشید. در این دوران شیراز به یکی از بهترین و آرام ترین دوران خویش رسید. کریم خان که شخصیتی مردم دار بود، به مدت ۱۳ سال نسبت به آبادانی این شهر همت گماشت.ابتدا قلعه شهر را ساخت سپس ارگی برای نشیمن خود بنا کرد که همچون نگینی در دل شهر می‌درخشد و دستور ساخت یک بازار، حمام، مسجد بازسازی قبور شعرا و بزرگان مذهبی و هدایت آب رکن آباد به شهر و ساخت باغ‌های سرسبز و… از جمله اقدامات کریم خان در شیراز است. پس از سرنگونی دولت زندیه توسط آقامحمد خان قاجار، پایتخت از شیراز به تهران منتقل شد. (همان،۱۱۲)
در دوران قاجار شیراز از لحاظ عمران و آبادی پیشرفت قابل ملاحظه ای نداشت.آغا محمد خان قاجار پس از شکست دادن لطفعلی خان زند و تصرّف شیراز کاخ کریم خان را ویران کرد و آنچه قابل انتقال بود به تهران منتقل و در بناهای دیگر به کار برد و از آن پس توجّهی به شیراز ننمود. هرچند در دوران قاجاریه شیراز از جهت عمران و آبادی پیشرفت قابل توجّهی نداشت امّا در این دوران بناهای زیادی توسط خاندان قوام ا لملک شیرازی، نصیر ا لملک و مشیر ا لملک احداث گردید، از جمله این بناها می‌توان به حسینیه قوام، نارنجستان قوام، خانه زینت ا لملک، مسجد مشیر، مسجد نصیر الملک، باغ دلگشا و عفیف آباد اشاره کرد. (سامی، ۹۳:۱۳۳۷)
وجه تسمیه شیراز
اقوال مختلفی درباره وجه تسمیه نام شیراز و پیشینه تاریخی آن وجود دارد. بعضی کلمه شیراز را مشتق از دو کلمه شیر (به معنی خوب) و رز (به معنی درخت انگور) به معنای جایی که درختان انگور خوبی دارد عنوان کرده‌اند. (معین،۱۱۰۶:۱۳۷۱)
بعضی دیگر آن را به علّت داشتن شیر زیاد در بیشه‌های دشت ارژن در نزدیکی دشت شیراز به این نام بیان کرده‌اند. (نوبان،۸۷ :۱۳۶۵)
آنچه از سایر اقوال قوی تر است حاصل بررسی الواح گلی کشف شده در تخت جمشید می‌باشد. در این الواح که مربوط به دوره هخامنشیان است کلمه «شی رازی ایش » و یا کلمه « ش – را – زا- ای -ایش » خوانده شده که اصل کلمه شیراز می‌باشد و مربوط به اواخر سال ۴۶۶ پیش از میلاد است. ترجمه تمامی‌الواح نشان داد که شیراز محل سکونت کارگران و کارگاه ساختمانی تخت جمشید بوده است براساس آنچه گفته شد پیشینه تاریخی شیراز به مدّت آثار کهنی چون تخت جمشید و از دوران هخامنشیان می‌رسد. (مصطفوی،۴۱۴:۱۳۴۳)
(تاریخ عکس: ۱۳۹۰، عکاس: نگارنده پایان نامه، موضوع عکس: تیره بوربور ایل قشقایی فیروز آباد)
(تاریخ عکس: ۱۳۹۰، عکاس: نگارنده پایان نامه، موضوع عکس: حمام وکیل شیراز)
روز شیراز
با تصویب شورای شهر شیراز و تایید مجلس شورای اسلامی روز میانی بهار، ۱۵ اردیبهشت به نام روز شیراز نامگذاری شده است.به همین مناسبت، همه ساله برنامه‌های ویژه‌ای از طرف شهرداری شیراز در این روز برگزار می‌گردد.
قومیت، زبان، مذهب :
شهر شیراز به شهر شعر در ایران معروف است.زبان بیشینه مردم استان زبان فارسی است. اما گویش‌هایی مانند لارستانی، قشقایی، سیوندی، دوانی و لری نیز در این استان رواج دارد. مردم شیراز زبان فارسی را با لهجه شیرازی تکلم می‌کنند. گویش مردم سیوند فارس به دلیل آمیخته نشدن با عربی و تعلق به زبان‌های ایرانی شاخه شمال غربی درخور اهمیت است. گویش لارستانی نیز از گویش‌های ایرانی جنوب غربی به شمار می‌رود که با گویش‌های فارسی، لری و تاتی هم‌خانواده است. عشایر قشقایی به گویش ترکی قشقایی سخن می‌گویند. گویش قشقایی و گویش آذربایجانی از یک خانواده‌اند. گویش لری نیز در شهرستان ممسنی رواج دارد.
دین اکثر مردم شیراز اسلام می‌باشد. این شهر هنوز پذیرای اقلیتی ۶۰۰۰ هزار نفری از یهودیان می‌باشد. در حال حاضر در شیراز دو کلیسای فعال وجود دارد.
پوشاک:
لباس‌های محلی استان فارس یکی از زیباترین جاذبه‌های فرهنگی سراسر ایران است. آوازه ی جاذبه ی لباس‌های محلی زنان و مردان قشقایی ساکن در استان فارس، تا دوردست‌ها رفته و امروزه به یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های فرهنگی این قوم تبدیل شده است.
(تاریخ عکس: ۱۳۹۰، عکاس: نگارنده پایان نامه، موضوع عکس: ایل قشقایی)
خوراک :
تقریبا همه انواع خوراک‌ها در این استان تهیه و طبخ می‌شود ولی برخی از آن‌ها خاص خود مردم استان است که در همه شهرها، بخش‌ها و دهستان‌ها تهیه شده و طرز استفاده آن از این خطه به نقاط دیگر ایران رفته است. بیش‌تر غذاهای مردم ایل قشقایی از موادی تهیه می‌شوند که در محل وجود دارد. متداول‌ترین خوراک آن‌ها آبگوشت و کباب است. نان نازکی که توسط زن‌های ایل روی تابه تهیه می‌شود از گندم، جو و ذرت نیز استفاده می‌کنند. بیش‌تر آنان از نان، پیاز، سبزی و لبنیات به مقدار زیاد استفاده می‌نمایند. از مهمانان خود نیز با پلو گوشت یا چلو خورش پذیرایی می‌کنند
آش ماست: یکی از غذاهایی که برای زنان حامله بیش از زایمان پخته می‌شود.
آش غوره:یکی از غذاهایی که برای زنان حامله بیش از زایمان پخته می‌شود.
کوفته سبزی:یکی از غذاهایی که برای زنان حامله بیش از زایمان پخته می‌شود.
حلوای کاسه:یکی از غذاهایی که برای زنان حامله بیش از زایمان پخته می‌شود.
آش آرمه پزان:آشی که هنگامی که زن حامله ویار داشته باشدبرای او و نزدیکانش پخته می‌شود.
(تاریخ عکس: ۱۳۹۰، عکاس: نگارنده پایان نامه، موضوع عکس: ایل قشقایی)
موسیقی :
با توجه به روحیه‌ی آرامش طلب مردم فارس، موسیقی محلی آن نیز به نوعی در دل موسیقی سنتی ایران با خصوصیات خاص خودش قرار گرفته است. در موسیقی محلی استان فارس معمولاً از اشعار باباطاهر یا دوبیتی‌های دیگر استفاده می‌شود.
استان فارس یکی از مناطقی است که بزرگ ترین ایل ایران (قشقایی) را دربرگرفته و اهمیت و ارزش موسیقی در میان این ایلات بسیار است. تجلی خواسته‌ها و نیازهای یک ایل یا یک قوم را به صورت عملی در موسیقی آن ایل یا قوم می‌توان دید. موسیقی ایل نیز مثل همه چیز ایل رنگ و شکل خاصی دارد و همان قدر که ساده و بدوی است همان قدر نیز زیبا و دل‌فریب است. این موسیقی هر چند نتوانسته است از قید این غم و اندوه رهایی یابد ولی در بسیاری از آهنگ‌ها و به ویژه آهنگ‌های رقص و تصنیف شادابی دیرین خود را به نحو کاملی حفظ کرده است. شعر و ترانه‌های محلی در میان عشایر قشقایی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، عشایر اغلب به هنگام کوچ، عروسی، عزاداری و حتی در محافل خصوصی شان، اشعار و ترانه‌های سنتی‌شان را می‌خوانند.
سه گروه موسیقی در استان وجود دارد که عبارتند از: عاشق‌ها،چنگیان، ساربانان عاشق‌ها وعمولا داستان‌های طولانی را با ساز و آواز عرضه می‌کنند موسیقی قوم قشقایی در میان چنگیان رایج استو ساربانان آهنگ‌های قومی ایل را با (نی) می‌نوازند
سوغات و صنایع دستی:
در شیراز آبلیمو و گلاب و غرقیات میمند (داروهای گیاهی) تهیه می‌شود. شیراز هم‌چنین به خاطر یک نوشیدنی خاص به نام فالوده شیرازی شهرت دارد. از دیگر سوغات مهم استان می‌توان به انواع شیرینی‌ها چون حلوای ارده، نان یوخه، لوز، مسقطی، حاجی بادام و نان کلوچه‌ای یا کماچ فسا اشاره نمود.
(تاریخ عکس: ۱۳۹۰، عکاس: نگارنده پایان نامه، موضوع عکس: عطاری بازار وکیل)
(تاریخ عکس: ۱۳۹۰، عکاس: نگارنده پایان نامه، موضوع عکس: ایل قشقایی)
(تاریخ عکس: ۱۳۹۰، عکاس: نگارنده پایان نامه، موضوع عکس: عطاری)
صنایع دستی:
فارس از زمان‌های دور در صنایع دستی به پیشرفت‌های زیادی نایل آمده و در این زمینه دارای تنوع زیادی است. بررسی‌های تاریخی نشان می ‌دهد که دراین منطقه صنایع دستی مختلف و متنوع رایج بوده و بیش ترین تنوع در زمینه ی قالی و انواع دست بافت‌ها و در میان ایلات و عشایر مختلف این سرزمین دیده می‌شود. قالی بافی همگام با خاتم سازی از مهم‌ترین و معروف ترین صنایع دستی استان فارس به شمار می آید.خاتم کاری یکی از هنرهای دستی با ارزش ایرانی است و مهم‌ترین صنعت دستی فارسی است که بهترین نوع آن در شیراز تولید می‌شود.منبت کاری نیز از معتبرترین و معروف‌ترین صنایع و هنرهای دستی این استان است.
(تاریخ عکس: ۱۳۹۰، عکاس: نگارنده پایان نامه، موضوع عکس: بازار وکیل)
قلمزنی نقره، قلابدوزی با ابریشم، خاتم‌کاری و سایر انواع صنایع دستی، گیوه بافی، سفال‌گری، قالیچه، جاجیم (فرش نفیس بافته از پشم و پنبه)، گلیم (فرش بافته از موی بز).
۱ - قالی بافی: قالی باقی، همواره یکی از صنایع مهم دستی ایرانیان بوده است. در میان عشایر استان فارس هنوز زیباترین هنردستی، قالی بافی است که آمیزه‌ای است از کار، تلاش و هنر که با دست‌های سخت کوش زنان عشایر بافته می‌شود. در میان این بافته‌ها، نوعی فرش به نام گبه بافته می‌شود. گبه تجلی زیبایی، طراوت و شادی زندگی عشایری است که مانند پیراهن‌های رنگ به رنگ زنان قشقایی، موجی کاز رنگ‌های شاد طبیعت را در خود جای داده است. زمینۀ اصلی این فرش،‌دشت‌های سرسبزی است که عشایر در آن‌ها زندگی می کنند.
(تاریخ عکس: ۱۳۹۰، عکاس: نگارنده پایان نامه، موضوع عکس: بازار وکیل)
(تاریخ عکس: ۱۳۹۰، عکاس: نگارنده پایان نامه، موضوع عکس: بازار وکیل)
۲- پارچه بافی: در گذشته، در شهرهای شیراز و کازرون پارچه‌های ابریشمی، نخی و پشمی بافته می‌شد و شهرت بسزا داشت.

If then
and
}

}
الگوریتم ۴-۱ به گونه ­ای طراحی شده است که برای زمان­بندی هر کار، زمان شروع آن کار را در اولین زمانی که تمام پیش نیازهای آن انجام شده ­اند و شرط محدودیت منابع را نقض نمی کند، زمان­بندی کند که همان طرح تولید زمانبندی سری است. بنابراین، یک ساختار جواب به صورت تعریف شده در اینجا، تنها زمانی می ­تواند نشدنی باشد که شرط پیش­نیازی و پس نیازی را نقض کند که در این صورت، یک مقدار بزرگ، به مقدار تابع هدف آن اختصاص می­یابد، تا در مراحل بعدی اصلاح شود. در نمایش جواب از روش نمایش جواب بر اساس لیست فعالیتها استفاده می شود.

۴-۱-۲)جمعیت اولیه

الگوریتم­های ابتکاری و فراابتکاری با یک یا چند جواب اولیه آغاز می­شوند و سپس در طول اجرای الگوریتم این جواب­ها بهبود می یابند، تا در نهایت یکی از جواب های تولید شده در طول اجرای الگوریتم که بهترین تابع هدف را دارند به عنوان بهترین جواب الگوریتم انتخاب شود. جواب اولیه هر الگوریتم ممکن است نشدنی باشد. در صورتی که جواب اولیه نشدنی باشد، الگوریتم های فراابتکاری معمولا با تخصیص عددی بزرگ برای تابع هدف، سعی می­ کنند به جواب های شدنی که تابع هدف کوچکتری(برای مسائل مینیمم سازی) دارند دست یابند. یک جواب اولیه خوب، می ­تواند در سرعت بخشیدن به الگوریتم کمک بسیار بزرگی انجام دهد. در الگوریتم­های جستجوی محلی، که هر جواب از جوابی در مجاورت آن بدست می ­آید، یک جواب اولیه می ­تواند حتی در همگرایی یا عدم همگرایی الگوریتم تاثیر داشته باشد.
الگوریتم ASO نیز مانند الگوریتم­های فراابتکاری دیگر مبتنی بر جمعیت با چند جواب اولیه که یک جمعیت نامیده می­شوند، شروع می­ شود و سپس در طول اجرای الگوریتم سعی می­ شود این جواب­ها بهبود یابند. در الگوریتم طراحی شده، با توجه به ساختار جواب تعریف شده در بخش قبل، جواب اولیه طوری بدست می ­آید که شدنی باشد. ابتدا کار مجازی صفر، در اولین خانه ساختار جواب قرار می­گیرد. سپس در هر مرحله، کارهایی که تمام پیش­نیازهای آنها، قبلا در ساختار جواب جایگذاری شده ­اند، مشخص می­شوند. یکی از این کارها، به تصادف انتخاب می­ شود و در آخرین خانه ساختار جواب که پر نشده است، جایگذاری می­ شود. در نهایت کار مجازی در آخرین خانه ساختار جواب قرار می­گیرد. در صورتی که شبکه پیش­نیازی پیوسته باشد، در هر مرحله از تولید جواب اولیه، حداقل یک کار وجود دارد که تمام پیش­نیازهای آن انجام شده ­اند.
جواب اولیه­ای که با بهره گرفتن از روند بالا بدست می ­آید، دو خصوصیت مهم دارد که در ادامه روند الگوریتم بسیار می ­تواند مفید باشد. این خصوصیات عبارتند از:

1. 1. جواب اولیه بدست آمده، شدنی است: در بخش قبل گفته شد، یک ساختار جواب تعریف شده تنها در صورتی نشدنی است که شرط­های پیش­نیازی و پس نیازی را نقض کند، اما نحوه تولید جواب اولیه در الگوریتم طراحی شده به گونه ای است که این شروط، به هیچ عنوان نقض نمی­شوند.

1. 1. تولید جواب شدنی به صورت تصادفی است: در توضیح روند کلی الگوریتم ASO گفته شد، در هر مرحله، به هر یک از جواب­ها با توجه به مقدار تابع هدف خود، نسبت به سایر اعضای جمعیت، عددی به عنوان نسبت داده می­ شود که این عدد، تنها در صورتی معنا پیدا می­ کند که مقدار تابع هدف برای اعضای جمعیت با هم فرق داشته باشند. بنابراین در صورتی که تمام جمعیت جواب اولیه، یکسان باشند، بی معنی می­ شود و همچنین جواب­های بهترین هر نسل و بهترین کل نیز با این جواب­ها برابر خواهند بود، که در ادامه کار الگوریتم مشکل ساز خواهند بود. در هر مرحله از تولید جواب اولیه، یکی از کارهایی که تمام پیش­نیاز های آنها قبلا زمان­بندی شده ­اند به صورت تصادفی انتخاب می­ شود، که این روند انتخاب تصادفی باعث متمایز گشتن جواب­های اولیه در جمعیت اولیه می­شوند.روش بدست آوردن جواب اولیه بر اساس روش ابتکاری سری با قانون اولویت تصادفی بوجود می آید.

۴-۱-۳)فرایند برنامه ریزی برای حرکت هر عضو جامعه

در هر مرحله از الگوریتم ASO برای هر یک از اعضای جامعه، با توجه به موقعیت فعلی آن عضو، موقعیت گذشته آن و همچنین موقعیت آن عضو نسبت به سایر اعضای جامعه سیاست­های متمایزی برای ایجاد یک همسایه جدید برای آن عضو اتخاذ می­ شود. برای انتخاب سیاست مناسب با موقعیت فعلی هر عضو پارامتر ، برای انتخاب سیاست مناسب برای موقعیت عضو نسبت به سایر اعضای جامعه پارامتر و برای انتخاب سیاست مناسب با توجه به گذشته آن عضو پارامتر محاسبه می­شوند. سپس با توجه به مقادیر این پارامترها سیاست­های متمایزی اتخاذ می­ شود که در ادامه به توضیح آنها پرداخته می­ شود.

۴-۱-۳-۱)انتخاب سیاست حرکتی مبتنی بر مکان فعلی

برای هر یک از اعضای جامعه پارامتر به صورت زیر بدست می ­آید.
که تابع هدف مقدار تابع هدف هر جواب، که در اینجا زمان اتمام آخرین کار است، می­باشد. این معادله از معادله(شماره معادله مربوط به تعریف ضریب FI در بخش معرفی الگوریتم) با قرار دادن برای همه اعضای جامعه بدست آمده است. در صورتی که باشد در این صورت مقدار برابر صفر خواهد بود. حداکثر ممکن ضریب هنگامی اتفاق می­افتد که برابر صفر باشد که این با توجه به مساله تعریف شده غیر ممکن است. بنابراین خواهد بود. سیاست­های مختلف با توجه به مقدار به صورت زیر است:
عملگر جهش مورد استفاده در بالا، موقعیت یک کار را به تصادف انتخاب می­ کند و سپس کار واقع در آن موقعیت را با کار موقعیت دیگری در ساختار جواب که حداکثر سه خانه اختلاف دارند تعویض می­ کند. عملگر جهش موقعیت یک کار را به تصادف انتخاب کرده و سپس کار آن موقعیت را به موقعیتی دیگر در فاصله حداکثر سه خانه­ای آن موقعیت انتقال می­دهد. عملگر جهش نیز بدین صورت است که یک موقعیت از ساختار جواب به صورت تصادفی انتخاب می­ شود و سپس کارهای سمت راست این خانه مانند تولید جواب اولیه به صورت تصادفی و به گونه ­ای بدست می­آیند تا شرایط پس نیازی و پیش نیازی را رعایت کنند. مقدار پارامتر با بهره گرفتن از طراحی آزمایش­ها در بخش ‏۰ بدست می ­آید.
در عملگر جهش و در صورتی که پس از اجرای این عملگرها، شرایط پس نیازی و پیش­نیازی نقض شوند، این عملگرها آنقدر تکرار می­شوند تا شرایط ارضا شوند.

۴-۱-۳-۲)انتخاب سیاست حرکتی مبتنی بر مکان سایر اعضای جامعه انسانی

برای تعیین پارامتری که اعضای جامعه بتوانند با بهره گرفتن از آن پارامتر، سیاست­های مختلفی پیش بگیرند پارامتر به صورت زیر تعریف می­ شود.
که در آن ضریب تغییرات جمعیت و برابر حاصل تقسیم انحراف معیار استاندارد جمعیت بر میانگین آن است. این ضریب برای همه اعضای جمعیت یکسان است و فقط در تکرارهای مختلف، با هم اختلاف دارند.
سیاست­های مختلف با توجه به مقدار به صورت زیر است:
مقادیر پارامترهای و با بهره گرفتن از طراحی آزمایش­ها در ادامه بدست می ­آید. عملگرهای و نیز در ذیل شرح داده می­شوند.

عملگر

در این عملگر نقطه­ای از کروموزوم اول به تصادف انتخاب می­ شود و سپس سمت چپ این کروموزوم در کروموزوم نهایی کپی می­ شود. ترتیب باقی خانه­های کروموزوم نهایی با بهره گرفتن از کروموزوم دوم بدست می­آیند. شکل ۴-۳نحوه عملکرد این عملگر را تشریح می­ کند.

شکل ۴-۳ : نحوه انجام عملگر Crossover1

عملگر

در عملگر ابتدا قسمت های برابر دو کروموزوم در کروموزوم نهایی منتقل می­ شود. سپس دو اشاره گر برای هر یک از کروموزوم­ها که به آخرین نقطه یکسان دو کروموزوم اشاره دارد تعریف می­کنیم. در هر مرحله اگر خانه­هایی که این اشاره­گرها به آنها اشاره می­ کنند قبلا در کروموزوم نهایی جایگذاری شده باشند، اشاره­گر مربوطه یک خانه به سمت راست حرکت می­ کند. در غیر اینصورت یکی از دو کروموزوم به تصادف انتخاب می­شوند و عدد خانه­ای که اشاره­گر آن کروموزوم قرار دارد در کروموزوم نهایی کپی می­ شود و سپس اشاره­گر یک خانه به سمت چپ انتقال می­یابد. شکل۴-۴ و جدول۴-۱ ذیل یک مثال و مراحل تولید جواب نهایی را نشان می­ دهند.

شکل۴-۴: نحوه انجام عملگر Crossover2
جدول ۴-۱ : مراحل انجام عملگر crossover2