1. 1. 1. ترس از تغییر: تجربیات ناخوشایند نوآوری برای تغییر درون سازمانها، موجب شکل گیری الگوهای رفتاری ترس آلود شده و در نتیجه تلاش های بعدی برای هماهنگی با تغییرات محیط خارج از سازمان را سرکوب می کند. ضریه روحی حاصل از بازسازماندهی (تجدید سازمان) و کوچک سازی (کاهش تعداد کارکنان) این تفکر را القا می کند که تغییر، پر درد سر و پر زحمت است، به همین دلیل تغییرات پیشنهادی جدید غالباً با مقاومت، ساده انگاری، عدم پذیرش، بهانه جویی و چشم پوشی از نواقص و مشکلات روبرو می شوند.

   

برای غلبه بر این موانع، ابتدا باید مردم را قانع کرد که رویکرد موجود کارایی ندارد و سپس در آنها انگیزه یادگیری مسایل جدید را ایجاد و پرورش داد و در نهایت محیطی امن و مناسب را برای حرکت آنها مهیا ساخت.

1. 1. انکار اهمیت نوآوری: عامل بازدارنده مهم دیگری که از نوآوری جلوگیری می کند، این است که عموم مردم باور دارند که وقایع آینده مانند گذشته خواهد بود؛ در حالی که چنین باوری بسیار دور از واقعیت است، زیرا شتاب تحولات اقتصادی نشان می دهد که همه چیز به طور قابل ملاحظه ای تغییر یافته و روز به روز این تغییرات بیشتر می شوند. با این وجود، هنوز هم برخی افراد تصور می کنند که موج تغییرات، تنها در محیط خارج از سازمان ها وجود دارد و به شرکت ها و کارکنان آنها ارتباطی ندارد.

این تصورات و پیش بینی ها به تدریج موجب شکل گیری ذهنیت منفی نسبت به نوآوری می شود و کم کم به عنوان فرهنگ متداول سازمان جا افتاده و در نتیجه از نوآوری در امور روزانه شرکت ها جلوگیری می کند. نکته تعجب بر انگیز این است که چنین مسئله ای حتی در شرکت های نوپا و در ظاهر پویاتر دیده می شود.
به عنوان مثال، شرکت سان مایکرو سیستم^[۸۸] در سال ۱۹۸۴ تأسیس شد و با نوآوری، قیمتهای جذاب، کیفیت بالای کالاهای خود و مهارت در شناسایی موقعیت خوب بازار و استفاده از آن، توانست به سرعت پیشرفت کند. در حقیقت هدف از تأسیس این شرکت، صرفاً پر کردن خلاء ایستگاه کاری کامپیوتر و استفاده از این فرصت خوب در بازار بود و این شرکت توانست نام خود را به عنوان یکی از پیشروان در زمینه ساخت و فروش کامپیوتر ثبت کند. اما در سال ۱۹۹۵، یعنی تنها پس از ۱۱ سال، شرکت سان کالای جدیدی را به بازار معرفی کرد. این کالا “جاوا” نام داشت؛ یک زبان برنامه نویسی جدیدی که برای ورود اطلاعات به برنامه های کامپیوتری و صفحات وب بکار می رود.
توسعه زبان برنامه نویسی جاوا در سال ۱۹۹۰ در ساختمانی که از دفتر مرکزی سان اندکی فاصله داشت آغاز و در مورد ساخت آن تصمیمات ویژه ای اتخاذ شد، چرا که سان فهمیده بود این پروژه باید از “پادتن های شرکت” که” در حمله به ایده های نوآورانه ید طولایی دارند” محفوظ بماند.
سان شرکتی بود که هویت کالاها، خدمات و بازار آن کاملاً حول محور نوآوری بوجود آمده بود، ولی حتی در همان ۶ سال اول نیز بافت اجتماعی و عملیاتی داخل شرکت نسبت به نوآوری تا حد قابل ملاحظه ای از خود مقاومت نشان می داد.
این عقیده که” باید در برابر تغیرات مقاومت کرد” نمونه خوبی است برای درک اینکه چگونه پارادایم های فکری بر رفتار افراد و در نتیجه عملکرد سازمانها تأثیر می گذارند. وقتی یک پرادایم غالب زیر سؤال می رود، گذر از آن پرادایم به پارادایم دیگر، فرآیندی ناخوشایند و تکان دهنده خواهد بود و آشفتگی هایی را در پی خواهد داشت. درست همانطور که گذر از یک طرح غالب به طرحی دیگر تنش زا بوده و این تنش تا زمان پذیرفتن طرح جدید ادامه دارد، گذر از یک پرادایم غالب به پرادایم دیگر نیز موجب آشفتگی شده و تا زمان جا افتادن پرادایم جدید این آشفتگی ادامه خواهد داشت.

1. 1. کمبود قابلیت مناسب برای پاسخ به محیط متحول و نیز کمبود وسایل لازم برای ایجاد تغییرات: سومین سدی که مانع از نوآوری می شود، پیچیدگی عظیم سیستم های فنی ـ اجتماعی پویا است. علاوه بر این، مردم پیش بینی های نادرستی در مورد قابل استفاده بودن اطلاعات، دشواری تبدیل اطلاعات به دانش و تبدیل دانش به عمل در ذهن داشته و به همین دلیل اکثراً تمایل دارند تا آنقدر منتظر بمانند که بتوانند اطلاعات شفافی را دریافت کنند؛ اما انتظار برای دستیابی به شفافیت و آگاهی کامل، موجب از دست رفتن فرصت ها می شود.

برای غلبه بر چنین گرایشی، مدل های احتمالی (استکاستیک)^[۸۹] اطلاعات، مانند مدل های بکار رفته برای پیش بینی وضع هوا و برنامه ریزی مبتنی بر سناریو مورد نیازند. این ابزارها به همراه فعالیت های توسعه قابلیت، در قالب آموزش و تمرین در تصمیم گیری های فردی و گروهی مورد استفاده قرار می گیرند. در این تصمیم گیری ها، تأکید روی شرایطی است که گزینه های مبهمی را در بر می گیرند.
۲-۱۳- پیشینه تحقیق
در این قسمت به صورت خلاصه به تحقیقاتی که در خصوص نوآوری در کشور انجام گرفته اشاره ای می شود:

1. 1. الهی (۱۳۷۰ ) پژوهشی را با عنوان ” بررسی عوامل مؤثر بر خلاقیت و نوآوری سازمانی از دیدگاه مدیران سازمانهای دولتی مرکز استان کرمان” انجام داد که در آن فرضیات زیر مطرح شد:

      1. 1. مدیریت مشارکتی بر خلاقیت و نوآوری سازمانی مؤثر است.

       

      1. 1. ساختار ارگانیکی بر خلاقیت و نوآوری سازمانی مؤثر است.

       

      1. 1. استخدام و گزینش نیروهای خلاق و نوآور بر خلاقیت و نوآوری سازمانی مؤثر است.

       

      1. 1. تشویق و دادن پداش مناسب به افراد خلاق و نوآور بر خلاقیت و نوآوری سازمانی مؤثر است.

       

      1. 1. فراهم نمودن امکانات و تسهیلات تحقیقاتی بر خلاقیت و نوآوری سازمانی مؤثر است.

       

       

که نتیجه گیری زیر را به همراه داشت:
با توجه به اینکه مشارکت و مشورت مجموعه ای از تفکرات بوده و عامل بروز شکوفایی افکار و ایده های تازه می باشد لذا توصیه می شود زمینه لازم برای مشارکت دادن کارکنان در تصمیم گیری های سازمان ایجاد تا کارکنان به راحتی بتوانند نظرات و پیشنهادات خود را ارائه دهند.
ساختار ارگانیک با شرایط متحول محیطی به سرعت هماهنگ شده و امکان انعطاف و آزادی عمل را برای اعضاء فراهم می آورد و همچنین با دوری جستن از خصوصیات سازمان های دیوان سالارانه و قید و بند ها و ضوابط سخت و ثابت آن محیطی مناسب خلاقیت و نوآوری کارکنان ایجاد می کند، یکی از عوامل تسهیل کننده خلاقیت و نوآوری می باشد.
با عنایت به اینکه نیروی انسانی به ویژه نیروی انسانی مبتکر و روشنفکر در هر سازمان از اهمیت بسیاری برخوردار می باشد بنابراین پیشنهاد می شود جهت بالا بردن توان خلاقیت و نوآوری سازمان سعی شود افراد خلاق و نوآور در سازمان استخدام و گزینش شوند.
با توجه به اینکه یکی از عوامل توسعه و تقویت قدرت خلاقیت و نوآوری در سازمان هدایت و پشتیبانی و تشویق کسانی است که از خود نظر و ایده های خلاق بروز می دهند و تشویق و پداش به عنوان یک عامل انگیزشی مؤثر بر رفتار افراد در سازمانها می باشد.

1. داوود آبادی (۱۳۷۳) در یک پایان نامه کارشناسی ارشد تحت عنوان ” بررسی و تعیین عوامل مؤثر در تشویق، بروز و نهادینه ساختن خلاقیت و نوآوری در واحدهای تولیدی کشور” ۷ فرضیه را مطرح کرد که شامل:

   1. 1. مدیریت مؤثرترین عامل در تشویق، بروز و نهادینه ساختن خلاقیت و نوآوری در واحدهای تولیدی می باشد.

    

   1. 1. فرهنگ سازمانی عامل مؤثری در تشویق، بروز و نهادینه ساختن خلاقیت در واحدهای تولیدی می باشد.

    

   1. 1. ساختار سازمانی عامل مؤثری در تشویق، بروز و نهادینه ساختن خلاقیت در واحدهای تولیدی می باشد.

    

   1. 1. وجود محیط رقابتی قوی در صنعت موجب توجه و اهتمام بسیار زیاد شرکت ها به توسعۀ خلاقیت و نوآوری خواهد شد.

    

   1. 1. وجود محیط رقابتی قوی در صنعت موجب توجه و اهتمام بسیار زیاد شرکت ها به توسعه خلاقیت و نوآوری خواهد شد.

    

   1. 1. آموزش های اولیه و حرفه ای می تواند در میزان خلاقیت و نوآوری مؤثر می باشد.

    

   1. 1. وجود امکانات و تسهیلات آزمایشگاهی و کارگاهی لازمه تشویق و توسعۀ خلاقیت و نوآوری می باشد.

    

95/50

تعداد دانه در سنبله

411/0

0910/0

9588/0

45/57

وزن هزار دانه

388/0

0241/0

9830/0

46/35

مدل نهایی

Y= - 366/29 – 152/0 X₁ + 354/1 X₂ + 411/0 X₃ + 388/0 X₄

4-3-6: تجزیه ضرایب مسیر (علیت)
تجزیه ضرایب مسیر روشی برای تفکیک ضرایب همبستگی به آثار مستقیم و غیرمستقیم صفات بر یکدیگر می‌باشد و می‌تواند اطلاعات مفیدی را از نحوه تأثیرپذیری صفات بر یکدیگر و روابط بین آنها فراهم نماید (Byrne et al., 1995). درک درست از نحوه تأثیر و همبستگی بین صفات کارآیی انتخاب در برنامه‌های به‌نژادی را افزایش می‌دهد.

نتایج تجزیه علیت برای عملکرد در شرایط عدم تنش در جدول 4- 18 نشان داد که تعداد سنبله در بوته دارای بیشترین اثر مستقیم (7690/0) بر عملکرد بود و به طور غیر مستقیم از طریق تعداد دانه در سنبله (1080/0) و وزن هزار دانه (0005/0-) بر عملکرد تاثیر داشت. پس از آن تعداد دانه در سنبله (5459/0) بیشترین اثر مستقیم را بر روی عملکرد داشت که بطور غیر مستقیم از طریق صفات تعداد سنبله (1521/0) و وزن هزار دانه (1331/0-) بر روی عملکرد تاثیر داشت. منفی بودن اثر غیر مستقیم تعداد دانه در سنبله از طریق وزن هزار دانه نشان می­دهد که با افزایش تعداد دانه در سنبله وزن هزار دانه کاهش می­یابد. اثر مستقیم وزن هزار دانه (2875/0) بود. حیدری و همکاران (1386) و سیدول و همکاران (Sidwell et al., 1976) گزارش کردند که تعداد سنبله در بوته بیشترین اثر مستقیم بر عملکرد دانه را داشت.
نتایج تجزیه علیت برای عملکرد در شرایط تنش در جدول 4- 19 نشان داد که تعداد سنبله در بوته دارای بیشترین اثر مستقیم (8051/0) بر عملکرد بود و به طور غیر مستقیم از طریق تعداد پنجه (0972/0-)،تعداد دانه در سنبله (1128/0) و وزن هزار دانه (0529/0) بر عملکرد تاثیر داشت. بعد از آن تعداد دانه در سنبله (6052/0) بیشترین اثر مستقیم را بر عملکرد داشت و در مراحل بعدی وزن هزار دانه (2959/0) و تعداد پنجه (0972/0-) به صورت مستقیم و غیر مستقیم از طریق دیگر صفات بر عملکرد تاثیر داشتند.
محمدی­اقدم و همکاران (1390) با ارزیابی 180 لاین اینبرد نوترکیب گندم و انجام تجزیه مسیر گزارش کردند که تعداد سنبله در متر مربع دارای بیشترین اثر مستقیم بر عملکرد دانه بود و پس از آن صفات تعداد دانه در سنبله و وزن هزار دانه بیشترین اثرات مستقیم را بر عملکرد دانه داشتند. همچنین نتایج مطالعه مرادی و همکاران (1389) نشان داد که تعداد دانه در سنبله بیشترین اثر مستقیم را بر عملکرد دانه داشت. زکی­زاده و همکاران (1389) نیز اعلام کردند که تعداد سنبله در متر مربع بیشترین اثر مستقیم را بر عملکرد دانه داشت.
همچنین در مطالعه­ ای بر روی لاین­های دابل هاپلوئید تریتیکاله صفات تعداد سنبله، وزن دانه در سنبله و طول سنبله بر عملکرد دانه بیشترین اثرات مستقیم را داشتند (ایرانی و همکاران 1389). داداشی و همکاران (1386) در ارزیابی واکنش 10 لاین پیشرفته جو در دو محیط تنش و عدم تنش و انجام تجزیه ضرایب مسیر دریافتند که در شرایط عدم تنش بیشترین اثر مستقیم بر روی عملکرد دانه مربوط به صفت تعداد دانه در سنبله بود و صفات وزن هزار دانه و تعداد پنجه نیز اثر داشتند، در شرایط تنش بیشترین اثر مستقیم مربوط به صفت تعداد سنبلچه در سنبله بود.
نتایج ضرایب همبستگی و تجزیه ضرایب مسیر حاکی از آن بود که تعداد سنبله، تعداد دانه در سنبله و وزن هزار دانه می­توانند از کارایی انتخاب بیشتری در مقایسه با دیگر صفات اندازه ­گیری شده برای افزایش عملکرد دانه برخوردار باشند که با نتایج سیدول و همکاران (1976) و حیدری و همکاران (1386) مطابقت داشت.
جدول4-18: تجزیه ضرایب مسیر برای ارقام گندم در شرایط عدم تنش بیماری زنگ قهوه­ای

متغییرها

اثر مستقیم

اثرات غیر مستقیم

همبستگی

تعداد سنبله دربوته

تعداد دانه در سنبله

وزن هزاردانه

تعداد سنبله در بوته

7690/0

مدل مفهومی زیر در چندین تحقیق مورد استفاده قرار گرفته است (Kapurubandara & Lawson, 2007)، (Kapurubandara, 2009)، (Kapurubandara & Lawson, 2009) در این مدل موانع توسعه تجارت الکترونیک در شرکتهای کوچک و متوسط به دو بخش موانع داخلی و خارجی تقسیم بندی شده اند و در همه این پژوهشها به تایید رسیده است.
موانع خارجی موانع داخلی
خصوصیات مالک
مشخصات شرکت
هزینه و نرخ بازگشت سرمایه
زیرساخت
فرهنگ
سیاست
قوانین
پذیرش
حمایت خارج از سازمان
حمایت داخل سازمان
حل معضل
شکل۳-۵- مدل مفهومی موانع توسعه تجارت الکترونیک در شرکتهای کوچک و متوسط
لازم به توضیح است که موانع داخلی در این مدل به شرح زیر می باشند:
عدم آشنایی مدیران با تجارت الکترونیک و مزایای آن، هزینه زیاد تجارت الکترونیک و نرخ بازگشت سرمایه طولانی آن، کمبود زیرساختهای لازم در شرکت نظیر کامپیوتر و خطوط اینترنت و …، کمبود وقت مدیران، فرهنگ سازمانی
همچنین موانع خارجی به شرح زیر می باشد:
نبودن خطوط ارتباطی سریع و مطمئن، موانع فرهنگی، هزینه زیاد ارتباطات، عدم حمایت دولت از تجارت الکترونیک، کمبود نیروی انسانی کارآمد و متخصص، موانع امنیتی، کمبود دانش در مورد تجارت الکترونیک، عدم آمادگی مشتریان یا تامین کنندگان برای تجارت الکترونیک، نبودن زیرساختهای اصلی مخابراتی، نبودن کارتهای اعتباری بین المللی، ناکارآمد بودن نظام بانکی

در تحقیقی که در دو کشور سوئد و استرالیا صورت گرفته است مدل مفهومی زیر به عنوان مدل موانع توسعه تجارت الکترونیک در شرکتهای کوچک و متوسط لحاظ شده است(Mac Gregor & Vrazalic , 2005):
موانع توسعه تجارت الکترونیک در شرکتهای کوچک و متوسط
کمبود دانش فنی مورد نیاز در سازمان
پیچیدگی تجارت الکترونیک برای اجرا
سرمایه گذاری فنی لازم بسیار زیاد
کمبود وقت برای اجرا
مشکل در انتخاب موارد مختلف تجارت الکترونیک
موارد امنیتی
نامناسب بودن تجارت الکترونیک برای محصولات و خدمات
نامناسب بودن تجارت الکترونیک برای نحوه تجارت
نامناسب بودن تجارت الکترونیک برای نحوه تجارت طرفهای تجاری
منفعت نداشتن برای سازمان
مشکل در انتخاب موارد مختلف تجارت الکترونیک
بسیارپیچیده
نامناسب
شکل۳-۶- مدل مفهومی موانع توسعه تجارت الکترونیک در شرکتهای کوچک و متوسط سوئد و استرالیا
۳-۴-۲- ایران
تحقیقی با عنوان ” پذیرش تجارت الکترونیک توسط مدیران بنگاههای کوچک و متوسط شهر اصفهان با بهره گرفتن از مدل پذیرش فناوری ” توسط صنایعی، فتحی و صادقیان (۱۳۸۸) انجام شده که به موانع زیر در راستای توسعه تجارت الکترونیک در SME اشاره شده است:
نداشتن تخصص لازم
نداشتن آگاهی لازم
هزینه های ثابت بالای اجرای تجارت الکترونیک برای شرکتهای کوچک و متوسط
ناتوانی در تغییر شرایط بازار
نا امنی مالی در شرکتهای کوچک و متوسط (SME)
ریسک های احتمالی
مشکلات موجود در راستای پذیرش شیوه های کسب و کار جدید به دلیل سرمایه کم و نداشتن آزمایشگاه و …
بازارهای محدود و مشخص
تمایل به استفاده از امکانات موجود

دکتر” جیم نیو من” درکتاب خود به نام” ترمز های خود را رها کنید” . احساسات منفی را به نوعی ترمز در زندگی و احساسات مثبت را به نوعی گاز در زندگی تشبیه می کند که سرعت کامیابی را افزایش می‌دهد.
شخصیت شما تابع اندیشه های شماست ،همیشه این را به خاطر داشته باشید که شخصیت شما تابع تفکری است که نسبت به خود داریدو نیروی فکرتان آن را ساخته است.
کارهای شما از طرف اندیشه های شما هدایت می شوند. شما همان آ دمی هستید که در فکر خود تصور می کنید و دیگران همان فکری را نسبت به شما می کنند که شما نسبت به خود دارید . همواره سعی کنید که ارزش هایتان را دایم به خود گوشزد کنید و به خود بقولانید که خیلی عالی هستید و از عهده هر کاری به نحو احسن برمی آ ئید ومیتوانید بهتر ازاین باشید .
عبارات زیر را هرگز از یاد نبرید الف ) ظاهر یک فرد متشخص را داشته باشید ، این به شما کمک می کند که مانند افراد متشخص فکر کنید . مراقب ظاهرتان باشید . ظاهرتان با شما حرف می زند ، همیشه به شما روحیه و اعتماد به نفس می دهد . ظاهر تان یعنی لباس پوشیدن ، تمیز و پاک بودن ، راه رفتن و … با دیگران هم حرف می زند و باید گویای این مسئله باشد که با شخص ارزشمندی روبرو شده اند شخصی باهوش ، موفق و قابل اعتماد.
ب)کارتان را با اهمیت تلقی کنید ، اگر این اعتقاد را نسبت به کارتان داشته باشید ، هر روز توفیق بیشتری در کار پیدا خواهید کرد . اگر فکرکنید کارتان دارای اهمیت است ،زیر دستان شما هم کارتان را مهم تلقی خواهند کرد ..
بنابرین زمانی می توانیم در کاهایمان موفقیت کسب نمائیم که اعتقاد راسخ به آن داشته و اهمیت به آن کار دهیم.
ج)روزی چند بار با اندیشه های مثبت به خود دل و جرات بدهید ، یک برنامه تبلیغاتی با موضوع شناساندن ارزشها به خود ترتیب دهید . درتمام موقعیت ها فراموش نکنید که یک انسان طراز اول می توانید باشید و هستید . همواره ارزشهای خود را به خود و سپس به دیگران گوشزد کنید . البته نباید باعث عجب و خود پسندی گردد.
د)کلمه ناممکن را از فرهنگ لغت ذهن خود خارج کنید :ناممکن واژه ویرانگر است . اینکه “این کار نشدنی است” ، زنجیر وار افکار منفی دیگری را در تایید خود تولید می کنند
۱۵- نشاط :
توانایی احساس رضایت از زندگی، احساس رضایت از خود و دیگران، سرزندگی و ابراز احساسات مثبت را بررسی می کند.
هر چقدر هوش عاطفی فردی بالاتر باشد، به نقش و تاثیر عواطف بر کنش‌ها و رفتارهایش آگاه‌تر است و سعی می‌کند متناسب با موقعیت بهترین عاطفه را در خود ایجاد کند تا بهترین نوع تفکر و حل مسئله را انجام دهد. فردی که EQ بالا دارد می‌داند که چگونه تاثیر منفی هیجانات را بر تفکر خود اصلاح نماید.

۳-۲- تاریخچه و تعریف استرس:

واژه استرس در قرن پانزدهم میلادی به معنای فشار فیزیکی بکار می‎رفته است. در سال ۱۷۰۶ این اصطلاح برای توصیف سختی ، دشواری یا بدبختی بکار برده شد و در اواسط قرن ۱۹ به معنای فشار گسترش یافت و این فشار هم به معنای نیروی وارده بر بدن و هم روان مورد استفاده قرار گرفت. (ربر ، ۱۹۸۵؛به نقل از رضایی؛۱۳۸۷ )

مفهوم استرس اغلب با نام “ هانس سلیه” تداعی می‎شود. وی برای نخستین بار این اصطلاح را برای مجموعه خاصی از علایم بکار برد. هانس سلیه در سال ۱۹۲۶ هنگامی که دانشجوی رشته پزشکی بود. مشاهده کرد موشهایی که مواد سمی به آنها تزریق می‎شود علایم مشابه افراد بیمار و آسیب دیده از خود نشان می‎دهند. وی نخست چنین نشانه هایی را سندرم رنجوری نامید و سپس واژه استرس را برای این سندرم بکار برد ، سلیه این اصطلاح را از فیزیک به عاریه گرفت ( پولادی ، ۱۳۷۹).
تعاریف زیادی از استرس بعمل آمده که به تعدادی از آنها اشاره می‎شود :
۱ـ لازاروس (۱۹۷۸ ؛ به نقل از رضایی،۱۳۸۷ ) با بهره گرفتن از توصیفهای روان شناختی ، استرس را به عنوان مجموعه‎ای از متغیرهای وابسته به هم و فرایندی که به میزان زیادی مشخص شده است ، تعریف می‎کند که این پیوند یا وابستگی، شخصی ـ تصوری بوده و ویژگیهای خاص خود را داراست. بنظر وی بخش عمده‎ای از واکنش فرد به استرس منوط به ارزیابی فرد از توانائیهای خود ، چگونگی برخورد و کنترل موقعیتهای استرس زا و اهمیتی که چنین رویارویی برای سلامتی فرد دارد، است .
۲ـ لازاروس و فالکمن^[۱۰۴] (۱۹۸۴) استرس را فرایند انطباق یا سر و کار داشتن با محرکهای پیرامونی می‎دانند که این محرکها مخرب یا تهدیدانگیز بوده و کارکردهای فیزیکی یا روانی فرد را تحلیل می‎برد.
۳ـ ربر (۱۹۸۵ ؛به نقل از آفایی ؛ ۱۳۸۰) معتقد است که استرس عبارت است از “یک حالت تنش روان شناختی که بوسیله انواع نیروها یا فشارهای جسمانی ، روانی و اجتماعی حاصل می‎گردد“.
۴ـ استرس در واقع هر نوع تنش و عدم تعادل روانی است که تعادل عمومی انسان را مورد تهدید قرار می‎دهد و تعادل زیستی وی را بر هم می‎زند و می‎تواند احساسات منفی ایجاد کند و احساس خوب بودن فرد را به مخاطره بیاندازد( پولادی ، ۱۳۷۹).
۵ـ اصطلاح تنیدگی یا استرس از کلمه لاتین مشتق شده که به معنای “در آغوش گرفتن ، فشردن و باز فشردن است. رفتارهایی که می‎توانند با احساسات متضاد همراه باشند. فشرده شدن یا زیر فشار قرار گرفتن به اختناق منتهی می‎شود و احساس درماندگی و اضطرابی را بوجود می‎آورد که قلب و روح را در بر می‎گیرد“ (آفایی ، ۱۳۸۰).
۶ـ ساعتچی(،۱۳۸۴)استرس را چنین تعریف کرده است : “وقتی فرد در شرایط و اوضاع و احوالی قرار می‎گیرد که تحت فشار واقع شود یا احساس ناراحت کننده‎ای به او دست بدهد، عصبی باشد، احساس ناکامی و تنش کند یا در تعارض و بلاتکلیفی باشد می‎توان گفت که وی تحت استرس قرار گرفته است.“
۷ـ استرس حالتی پویا و هیجان انگیز است که فرد با یک فرصت ، محدودیت یا تقاضای غیرعادی مواجه می‎شود و واکنش های احساسی، فیزیکی و شناختی از خود نشان می‎دهد (آفایی ، ۱۳۸۰).
۸-استرس پاسخی است که فرد برای سازگاری با یک وضعیت متفاوت با وضعیت عادی بصورت رفتاری، روانی یا جسمانی از خود بروز می‎دهد (لوتانز، به نقل از هادی نژاد ؛ ۱۳۸۰)

۱-۳-۲- فیزیولوژی استرس :

اگرچه اندیشمندان استرس را از دیدگاه های مختلف مورد بررسی و توجه قرار داده‎اند اما ارزیابی فیزیولوژی استرس و تحولات جسمی انسان در شرایط استرس زا به شرح زیر بیان شده است :
در مواجه با استرس ، بخشهایی از دستگاه عصبی شامل دستگاه عصبی خود مختار و دستگاه عصبی غدد درون ریز فعال می‎شوند. بخش سمپاتیک دستگاه عصبی خود مختار در شرایط وقوع استرس و در موقعیت های اضطراری و هیجانی ، ذخایر بدن را به حرکت در می‎آورد. ( کنن به نقل از هادی نژاد ؛۱۳۸۰ ) این نحوه پاسخ ها را واکنش خطر ـ اجتناب نامید.
فعال شدن دستگاه سمپاتیک ، بدن را برای فعالیت های حرکتی شدید موردنیاز، جهت حمله ، دفاع یا گریز آماده می‎کند. واکنش های این مورد شامل افزایش میزان و قدرت انقباض قلبی ، جمع کردن خون رگها در پوست، افزایش فعالیت معدی ـ روده‎ای ، افزایش تنفس ، تحریک غدد عرق و گشاد شدن مردمک چشم هاست. بخش پاراسمپاتیک هم در شرایط آرامش و دفع خطر فعال شده و در همان بخشهایی که دستگاه سمپاتیک تغییرات ایجاد کرده‎اند به شکل معکوس دست به عمل زده و اعضای بدن را به حالت معمول خود در می‎آورد.
هیچ دستگاه درون ریزی وجود ندارد که تحت تأثیر استرس قرار نگیرد. از بین هورمونهایی که توسط بخش هیپوفیز ترشح می‎شوند هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک در پاسخهای استرس نقش بسیار مهمی دارد. زمانی که غده هیپوفیز توسط هیپوتالاموس تحریک می‎شود، هورمون را رها می‎کند و آن هم به نوبه خود ،روی غده فوق کلیوی دست به عمل می‎زند. هورمونی که توسط هیپوفیز ترشح شده است ، قشر غده فوق کلیوی را تحریک کرده وموجب ترشح گلوکوکرتیکوتیدها می‎شود که نوعی هورمون هستند. مهمترین این هورمونها کورتیزول است و آنچنان با استرس در ارتباط است که سطح کورتیزول موجود در خون ، شاخصی برای استرس به شمار می‎آید. ترشح کورتیزول ، ذخایر انرژی بدن را به حرکت در می‎آورد و سطح قند خون را بالا می‎برد تا انرژی موردنیاز سلولهای بدن را فراهم نماید.
قشر غده فوق کلیوی توسط دستگاه عصبی سمپاتیک فعال شده و کاتکول آمین‎ها را ترشح می‎کند. کاتکول آمین ها حاوی اپی نفرین و نوراپی نفرین هستند. اپی‎نفرین ارتباط بسیار نزدیک و بی‎نظیری با استرس دارد و گاهی به عنوان شاخصی برای استرس به شمار می‎آید (کوپر، ۱۹۸۴، به نقل از آفایی ، ۱۳۸۰).
“کنن” طی تحقیقات خود به این نتیجه رسید که وقتی گربه‎ها با پارس کردن سگها مواجه می‎شوند، قشر غده فوق کلیوی آنان به ترشح اپی‎نفرین می‎پردازد.“سلیه” به این نظریه استناد کرد که قشر غده فوق کلیوی به ابعاد ظرفیت استرس جسمانی و روانی پاسخگو است و در نتیجه فعالیت های چند دستگاه را تغییر می‎دهد.
البته تشریح موقعیت های واقعی چندان هم ساده نیست، بسیاری از تجارب مطبوع هم محرکی برای ترشح اپی‎نفرین به حساب می‎آیند و این خود بیانگر نقشی است که اپی‎نفرین در شرایط تهیج و برانگیختگی اعم از شرایط ناگوار یا استرس زا و یا شرایط مطبوع دارد (پی یر ۱۹۸۸ ، به نقل از بصیری ۱۳۷۹).

۲-۳-۲- نظریه های مربوط به استرس :

توجه روز افزون به موضوع استرس باعث رشد و گسترش چندین نظام علمی مختلف در خصوص آن شده است که در اینجا دیدگاه های زیستی و روانی ـ اجتماعی مورد بررسی قرار می‎گیرند :

الف ـ دیدگاه زیستی :

چنانچه بخواهیم خاستگاه این دیدگاه را ردیابی کنیم ، باید به آزمایشهای “کنن” بر روی استرس هیجانی برگردیم. وی استرس و پاسخ ناگهانی آنرا یک موضوعی در نظر گرفته که نقش انطباقی دارد و فرد را برای رویارویی با خطر آماده می‎سازد. بازشناسی خطر با فعالیت غده آدرنال پی گیری می‎شود و برانگیختگی اعصاب سمپاتیک باعث افزایش ضربان قلب، تنفس و تنش عضلانی می‎شود و در عین حال جریان خون را به سوی پوست و عروق کاهش می‎دهد. در حالت برانگیختگی شدید، فرد به سادگی قادر به رویارویی و مقابله با خطر نمی‎شود(اقایی، ۱۳۸۰).
سلیه از دیگر افرد صاحب نظر در این زمینه است، وی اندوکرمینولوژیست بود و طبعاً به عوامل فیزیولوژیایی بیشتر توجه کرده است. نامبرده استرس را حالتی می‎داند که بوسیله یک سندرم آشکار می‎شود و این سندرم به سازگاری عمومی موسوم است. که سه مرحله دارد : مرحله هشدار، مرحله مقاومت ، مرحله تحلیل‌رفتگی.
در مرحله اول یافته‎های قشری آدرنال هورمونهایی در خون آزاد می‎کند، در مرحله دوم ارگانیزم با تمهیداتی در مقابل عوامل استرس زا مقاومت می‎کند و علایم برانگیختگی اولیه ناپدید می‎گردند. در مرحله سوم همه مقاومت بدن پایان یافته ، علایم منفی دوباره ظهور می‎کنند و سرانجام ارگانیزم حتی ممکن است بمیرد (سلیه ،به نقل از حسن زاده ؛ ۱۳۷۵ )
از نظر هانس سلیه بیماریهایی که معمولاً در اثر استرس ایجاد می‎شوند عبارتند از: زخم معده، فشارخون بالا، ناراحتی های قلبی و مشکلات عصبی (سلیه ،به نقل از حسن زاده ؛ ۱۳۷۵).
پژوهشگر دیگری که به بررسی جنبه فیزیولوژیکی استرس پرداخته مارتین^[۱۰۵](۲۰۰۰)است. ماسون نشان داد که سیستم آندوکربنی ، الگوهای مختلفی از پاسخ به تهدیدهای متفاوت را ظاهر می‎سازد. واکنش به ابهام یا سردرگمی با افزایش در کاتوکلامین ها (نوراپی نفرین و اپی نفرین) و کورتیزول همراه می‎شود ، در صورتی که ترس و عصبانیت فقط نوراپی نفرین و کورتیزول را زیاد می‎کند. وانگهی، آزمایش ماسون ، وحدتی را بین رویکردهای بیولوژیکی و روانی اجتماعی پیرامون استرس نشان می‎دهد. او در یک سلسله تحقیقات انجام شده با حیوانات موفق شد که نقش آگاهی از تهدید یا خطر را به عنوان عاملی که مستلزم پاسخ به رویداد است. معرفی نماید (ماسون ، ۱۹۷۵ ؛ به نقل از آفایی ، ۱۳۸۰) .

ب ـ دیدگاه روانی ـ اجتماعی

این دیدگاه با انبوهی از شواهد پژوهشی حمایت می‎گردد که معمولاً جدای از تحقیقات فیزیولوژیکی هستند. در این دیدگاه استرس به عنوان پاسخی در نظر گرفته می‎شود که ارگانیزم هنگام رویارویی با خواسته‎های تحمیل شده ارائه می‎دهد. رویکرد فوق به بررسی نقش استرس در بهداشت افراد عادی می‎پردازد و کانون توجه به تعامل بین عوامل فشار زا و نظام ارزیابی و ارزشیابی شخص متمرکز است (لازاروس ، ۱۹۶۶ ؛ به نقل از پولادی ری شهری ،۱۳۷۹).
قطب افراطی نظریه فوق این است که هیچ چیزی استرس آور نیست مگر اینکه خود فرد به آن رویداد معنی و مفهوم استرس دهد، به این معنی که پی‎آمدهای جسمانی عوامل فشار زا از کمترین اهمیت و ارزش در مقایسه با ارزشیابی که فرد از تهدید موقعیت خود بعمل می‎آورد، برخوردارند. هیچ رخدادی بطور مطلق استرس زا نیست ، برای نمونه یک آزمایش ایجاد استرس در آزمایشگاه تست فشار سرما است، در این آزمایش فرد یک دست یا پای خود را در ظرفی محتوی ترکیبی از یخ و آب در حدود ۴ درجه سانتی گراد قرار می‎دهد و حدود دو دقیقه در آنجا نگه می‎دارد. این حالت ممکن است ایجاد استرس نماید. حال آنکه در برخی مناطق شمالی اروپا واقع در کنار دریا، فرد یا گروههایی یافت می‎شوند که درست در وسط فصل زمستان جهت شنا در آب یخ زده به دریا می‎روند. ناراحتی‎های ناشی از قرار دادن یک دست در آب سرد در آزمایشگاه در برابر لذت حاصل از شنا کردن در اقیانوس آن هم در وسط ماه ژانویه در یک آب و هوای سرد شمالی، دقیقاً موضوع تعریف فوق از استرس به شمار می‎آیند. لذا استرس ممکن است فقط هنگامی وجود داشته باشد که فرد چنین معنایی را به آن اختصاص ‎دهد. (لازاروس، ۱۹۶۶ به نقل از پولادی ری شهری ، ۱۳۷۹).

۳-۳-۲- نشانه های شایع استرس :

استرس روی اشخاص به انواع و اقسام گوناگون تأثیر می‎گذارد ، احتمالاً تنها نشانه استرس که همه از آن شکایت دارند وجود تنش است. همچنین احساس استرس روی اشخاص تأثیرهای متفاوت بر جای می‎گذارد ، یکی از تفاوتهای عمده در این است که استرس روی بعضی ها تأثیرهای روانی و روی جمعی تأثیرهای جسمانی بر جای می‎گذارد. ممکن است استرس روی خلق و خو و مشرب شخص اثر بگذارد و یا مثلاً زبان کسی را زخم کند. به دلایلی که نامشخص است، استرس روی هر کس به شکلی تأثیر می‎گذارد. کیریاکو (۱۹۷۸ ؛ به نقل از جلالی دهکردی ۱۳۸۲) نشانه‎های شایع استرس را به شرح ذیل نام می‎برد :

با نگرشی به تاریخ در عرصه جهانی و نه محدوده‌های ملی شاهد آن خواهیم بود که دولت‌های کلاسیک با تمرکز قدرت در دست یک نفر یا تعدادی محدود در عرصه داخلی فعال مایشاء بوده و حاکم معمولا ً‌هم قانون گذار، هم مجری و هم قاضی بود. یعنی قدرت هر سه قوه مقننه، قضائیه و مجریه را تواماً دارا بود و در عرصه بین‌المللی هم چیزی به عنوان حقوق بین‌الملل حتی در مورد جنگ هم تقریباً‌وجود نداشت. درصورتی‌که جهان معاصر، هر از چندی شاهد لزوم تدوین حقوق خاصی در یک عرصه بین‌المللی است که از آن جمله می‌توان به جزای بین‌المللی، حقوق بشر، حقوق در زمینه روابط بین‌المللی، حقوق کنسولی، حقوق تجارت بین‌المللی، حقوق نشر آثار فرهنگی، حقوق دریاها، حقوق فضا و ماوراء جو، حقوق محیط زیست و اخیراً حقوق مربوط به IT و اینترنت اشاره کرد که مسلماً وجود چنین مقولاتی در روابط بین کشورها و عرصه‌های داخلی، جامعه جهانی را هم از درون و هم از بیرون متفاوت از گذشته کرده است. به قول آنتونی گیدنز «جامعه مدنی جهانی ره‌آورد جهانی شدن است. جهانی شدن به فرایندهایی مانند ظهور جامعه مدنی جهانی مربوط می‌شود.»
جامعه‌ای که در آن قدرت ملی دولت‌ها روز به روز کم رنگ‌تر و در عوض نقش سازمان‌های بین‌المللی و فراملی در آن پررنگ‌تر می‌شود. داگلاس کلنر، افول قدرت دولت ملی را سبب ظهور نظم جدید ژئوپولیتیکی در عرصه جهانی می‌داند. افول قدرت دولت ملی قالب ژئوپولیتیکی جدیدی را ایجاد می‌کند که در آن سازمان‌ها و شرکت‌های بزرگ و نیروهای فراملی پایگاه‌های قدرت و نفوذ محلی و ملی را به چالش می‌کشند.»
ظهور این جامعه مدنی جهانی یا نظام جدید جهانی چنان به سوی درهم تنیدگی می‌رود و چنان جهان را کوچک نموده و به صورت دهکده جهانی مک گرو پیش می‌برد که تخریب یک مجسمه بودا در شرق، و یا بیمار شدن یک پرنده در یک کشور اروپایی به دلیل آنفولانزای مرغی، یا آب شدن یخ‌های قطب، یا موضع گیری یک ملای مسلمان در کوه‌های هندوکش علیه تمدن مغرب زمین و اجبار دولت‌های آمریکای لاتین و آفریقا در حفاظت از جنگل‌های خود و تا مداخلات نظامی در روآندا، بوسنی و هرزگوین، عراق و افغانستان، عکس‌العمل جامعه جهانی را سبب می‌شود.
حال باید گفت چگونه ممکن است که چنین تحولی در عرصه جهانی در همه ابعاد قانونی،‌ علمی، سیاسی، حقوقی، اقتصادی، اجتماعی و دینی که زندگی همه افراد بشری را از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب تحت تأثیر خود قرار داده، بر مهم‌ترین ساختار سیاسی و حقوقی یعنی دولت‌ها بی‌تأثیر باشد و اقتضای تعاملات بیش‌تر بین دولت‌ها را سبب نشود؟
البته حاکمیت دولت‌ها با تعاملات منطقه‌ای و جهانی با سایر دولت‌ها و سازمان‌های رسمی و بین‌المللی مانند سازمان ملل متحد و سازمان‌های وابسته به آن و قراردادها و میثاق‌ها و تمکین قطعنامه‌ها از بین نمی‌رود و هرگز حاکمیت ملی موضوعیت خود را از دست نمی‌دهد، اما مسلماً حاکمیت چون گذشته مفهومی مطلق نداشته و نسبی است و دولت‌ها برای کسب حداقل مشروعیت – هرچند که قوی باشند- نیاز به تأئید و پشتیبانی جامعه جهانی دارد. حاکمیتی که انعطاف لازم را در مناسبات و تعاملات بین‌المللی نداشته باشد و بر اصل حاکمیت خود پافشاری کند، بهای سنگینی خواهد پرداخت.

بنابراین، با توجه به این مسأله است که اقتضاء دارد موضوع جهانی شدن و اثر آن بر حاکمیت ملی- در جهانی که ارزش‌های انسانی و حقوق طبیعی و آزادی‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی اعتلا می‌یابد و جزء حقوق اولیه شهروندان هر کشور تلقی می‌شود و عدول و نادیده گرفتن آن‌ها از سوی حکومت‌های خودکامه، بازتاب جهانی می‌یابد و وجدان عمومی و جهان را متأثر می‌سازد- بسیار مورد توجه قرار گیرد و جهان با اراده قاطع‌تری به عملکرد دولت‌هایی که به هر عنوان نتوانند یا نخواهند تعهدات و الزامات بین‌المللی را رعایت و اجرا نمایند، برخورد می‌کند.^[۱۶۷]
مبحث دوم: تعارض حقوق بشر با حاکمیت ملی دولت‌ها
مبانی حقوق بشر و حاکمیت ملی دولت‌ها در چند مورد باهم در تعارض هستند که به شرح ذیل به بررسی مهم‌ترین آن‌ها می‌پردازیم:
بند اول: الزام به تصویب و تطبیق قوانین داخلی با قوانین بین‌المللی
الزام به تصویب قراردادهای بین‌المللی در خصوص حقوق بشر و معاهداتی که شامل‏ ضرورت احترام به حقوق بشر است، موجب می‏شود تا دولت‌ها قوانین داخلی خود را با متن‏ و روح این قراردادها و معاهدات تطبیق دهند. این اقدام، بنابر اصل اولویت و برتری مراجع و سازمان‏های بین‌‌المللی بر قوانین ملی و داخلی صورت می‏گیرد. صراحت‏ برتری و اولویت مراجع بین‌المللی بر قوانین داخلی به‏طور وضوح در ماده‏ ۲۷ از «توافق‏نامه‏های وین» در خصوص حقوق معاهدات مصوب سال ۱۹۶۹ ذکر شده و مورد تأکید قرار گرفته است. این ماده بیان می‏دارد: «طرف‏های معاهدات نمی‏توانند به قانون داخلی برای‏ توجیه عدم اجرای قراردادی که بر آن توافق کرده‏اند، متمسک شوند». علاوه بر این می‏توان از مهم‏ترین اسناد بین‌المللی حقوق بشر به اعلامیه جهانی حقوق بشر مصوب ۱۰ دسامبر ۱۹۴۸ و میثاق‏های بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حقوق مدنی سیاسی مصوب سال‏ ۱۹۶۶ مجمع عمومی سازمان ملل و بعضی اسناد منطقه‏ای اشاره کرد.
هرچند اعلامیه جهانی حقوق بشر علی‌رغم محوریت آن به دلیل اعلامیه بودن به عنوان‏ سندی غیر الزام‏آور تلقی خواهد شد، اما همین اعلامیه، دو سند الزام‏آور بین‌المللی یعنی میثاق‏ بین‌المللی حقوق سیاسی و مدنی و میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را به‏ دنبال داشته است که امروزه مجموع این اسناد را لایحه حقوق بین‌المللی بشر می‏نامند. اکثر هنجارهای این اسناد، امروزه به صورت عرف بین‌المللی و برخی مانند تبعیض نژادی و یا منع‏ برده‏داری و یا منع شکنجه از قواعده آمره حقوق بین‌المللی به‏شمار می‏آیند. بنابراین، اگرچه اعلامیه جهانی حقوق بشر به دلیل اعلامیه بودن سندی الزام‏آور نیست، لیکن‏ بیش‌تر هنجارهای آن امروزه به عنوان هنجارهای الزام‏آور حقوق بین‌المللی بشر به‏شمار می‏آیند.
در دهه‏های اخیر، حرکت‏هایی در شماری از کشورهای جهان مخصوصاً در آسیا و آفریقا به‏ خاطر تعدیل و اصلاح قوانین اساسی و قوانین داخلی‏شان طبق مضامین توافق‏های بین‌المللی‏ حقوق بشر، بوجود آمده است. مثلا در آفریقا، در کشور مغرب بند سوم، مقدمه‏ قانون اساسی‏ فعلی آن کشور تغییر یافته و در آن ذکر شده است که همه متون قانونی مورد بررسی و تجدید نظر قرار می‏گیرد و با اصول و قواعد حقوق بشر مطابقت می‏یابد.
از جمله نشانه‏های گسترده اجابت بعضی دولت‌ها به الزامات و تعهدات حقوق بشر، لغو مجازات اعدام است. این نکته قابل توجه است که برخی از این کشورها و دولت‌ها در نتیجه‏ی‏ فشارهای سیاسی خارجی و فشارهای اقتصادی، به این الزامات بین‌المللی پاسخ مثبت داده ‏اند. فشارهایی هم‏چون تهدید به توقف کمک یا اشاره به عدم اجازه به آن‌ها برای پیوستن به‏ برخی اتحادیه‏ها، همان‏طورکه نسبت به ترکیه در مقابل پیوستن به کشورهای اتحادیه اروپا، اتفاق افتاد و تاکنون نتیجه‏ای حاصل ترکیه نشده است. طبیعی است که دولت‌ها، به خاطر حفظ حاکمیت‏شان و منافع خود در برخی زمینه‏ها و به خاطر حفظ بندهایی از قراردادهایی که آن را قیدی بر حاکمیت‏شان مخصوصاً در زمینه‏های قضائی، می‏بینند با شرط گذاشتن بر بندهایی از قراردادها ناچار به پذیرش آن هستند. لذا این قبیل موضوعات سبب محدودیت اعمال حاکمیت‏ دولت‌ها و تعارض بین آن‌ها و حقوق بشر می‏باشد.^[۱۶۸]
بند دوم: حمایت‏های بین‌المللی و منطقه‏ای از حقوق بشر
حقوق بشر توسط اسناد بین‌المللی و منطقه‏ای مورد حمایت قرار گرفته است، اما زمانی که در مقابل فرد با مجموعه‏ای که صاحب حق‏ هستند راهی برای اعمال آن حق وجود نداشته باشد، این اسناد صرفاً نوشته‏هایی بر کاغذ هستند و ارزش دیگری ندارند. بعضی از این اسناد، اسنادی غیر الزام‏آور می‏باشند، زیرا فاقد هرگونه نظارت می‏باشند مانند اعلامیه جهانی حقوق بشر(۱۹۴۸) اما اسناد دیگری وجود دارد که الزام‏آور می‏باشند و نظر به این‌که به صورت توافق‏نامه یا معاهده صورت می‏گیرد و دولت‌ها آن را امضاء می‏کنند، متعهد به آن می‏باشند و ملزم به اجرای آن هستند، منشور ملل متحد (۱۹۴۵)، میثاق‏ بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی و پروتکل الحاقی مربوط به میثاق‏ بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی(۱۹۶۶) از این قبیل می‏باشد.
تعهدات بین‌المللی در خصوص حقوق بشر، سبب می‏شود تا دولت‌ها به سازمان‏های‏ بین‌المللی اجازه دهند، میزان احترام به الزامات و تعهدات بین‌المللی‏شان را مورد کنترل و ارزیابی و نظارت قرار دهند و به این سازمان‏ها، اجازه بازرسی و تحقیق در برخی مسائل و رویدادهای اتفاق افتاده را می‏دهند. میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی بر ایجاد و تشکیل‏ کمیته حقوق بشر تصریح و تأکید دارد و کمیته مذکور را به بررسی گزارش‏هایی که دولت‌ها، در خصوص تدابیر اتخاذ شده در زمینه‏هایی که توافق‏نامه مذکور خواستار آن است موظف و مکلف نموده است. از دولت‌ها می‏خواهد که توضیحات خود را در خصوص مخالفت‏ها ارائه‏ دهند، هم‏چنین الحاقیه این میثاق به افرادی که خود قربانیان نقض حقوق بشر به‏شمار می‏روند، اجازه می‏دهد حق مراجعه به کمیته حقوق بشر به‏طور مستقیم را داشته باشند و شکایت خود را بصورت کتبی به کمیته مذکور تقدیم کنند.
سازمان‏های بین‌المللی در راستای انجام وظایف و رسالتشان، با سختی‏ها، موانع و مشکلات زیاد روبرو می‏شوند. در رأس این مشکلات و موانع، فشارهایی است که از سوی‏ کشورهای بزرگ، زمانی که این امر با منافع و مصالح آن‌ها در تعارض باشد، وارد می‏شود. غالباً این فشارها و موانع، منجر به فلج شدن و از کار انداختن وظایف این مؤسسات بین‌المللی‏ می‏شود. بارزترین و قبیح‏ترین نمونه این‏گونه مسائل، امتناع آمریکا، در شورای امنیت، از رأی‏ دادن به ارسال کمیته‏ای بین‌المللی به منظور تحقیق درباره کشتارهایی بود که صهیونیست‏ها در حق ملت فلسطین در یکی از اردوگاه‏های جنین، مرتکب شدند. هرچند شورای امنیت سازمان ملل که مأموریت آن حفظ صلح در جهان است در دست‏ قدرت‏های بزرگ قرار دارد و اعضای غیر دائم آن چندان نقشی ندارند. کفایت می‏کند یکی از اعضایی که برخوردار از حق وتو هستند نسبت به مصوبه‏ای اعتراض کند و همان‏ موجب تعطیل آن مصوبه خواهد شد یکی دیگر از مشکلات این سازمان‏های حقوق بشری‏ دوگانگی است که در عمل آن‌ها وجود دارد. بیش از ۵۰ سال است که حقوق ملت فلسطین‏ پایمال می‏شود یا کشتارهایی که اسرائیل به مدت ۲۵ سال در جنوب لبنان انجام می‏داد، ولی‏ سازمان‏های بین‌المللی به غیر از صدور قطعنامه‏های که فقط محکوم کرده‏اند چه عمل دیگری‏ انجام داده ‏اند یا در ارتباط با رعایت حقوق اقلیت‏ها و احترام به حقوق کارگران و کودکان‏ قطعنامه‏های بسیار از طریق سازمان و قسمت‏های وابسته به آن صادر شده است اما کدام از آن‌ها عمل شده است. ادبیات سیاسی اروپا شاهد معطلی و بی‏اثری این‏چنین قطعنامه‏هایی در ارتباط با عدم رعایت احترام به حقوق مهاجرین مسلمان از کشورهای پاکستان، ترکیه، مغرب، سنگال و مالی که به عنوان کارگر در بازارهای اروپایی مشغول به کار هستند، می‏باشد. این‏ مهاجرین بارها مورد تعرض، تبعیض نژادی و انکار حقوق قانونی خود از طرف کشورهای‏ مدعی دموکراسی مثل آلمان، انگلیس، فرانسه، بلژیک و غیره قرار گرفته‏اند. در این خصوص‏ نویسنده کتاب دموکراسی و حقوق بشر می‏گوید: در غرب دو نوع ظاهرسازی، حقوق بشر در وضعیت کنونی را همراهی می‏کند، یکی به کارگیری این شعار به عنوان سلاح ایدئولوژی ضد دشمن، که مورد استفاده آمریکا و اروپا می‏باشد و دیگری هم در راستای مصالح اقتصادی و نظامی از آن استفاده می‏شود.^[۱۶۹]
بند سوم: پی‏گیری‏های قضائی در خصوص نقض‏کنندگان حقوق بشر
معمولاً پیگیری‏ها یا تعقیبات قضائی در این خصوص به دو روش اعمال می‏شود روش اول‏ در دادگاه‏های بین‌المللی دائمی یا دادگاه مخصوص صورت می‏گیرد و روش دوم توسط دستگاه قضائی داخلی با صلاحیت بین‌المللی، مطرح می‏شود. در برخی کشورها اقدام به‏ تصویب قوانینی داخلی به منظور مجازات مجرمین جنگ و ناقضین حقوق بشر، با هر تابعیتی، می‏کنند. برای آگاهی بیشتر در این خصوص به بررسی دو روش مزبور به شرح زیر می‏پردازیم:
الف‌ـ پی‏گیری‌های قضائی از طریق ایجاد یک دادگاه کیفری بین‌المللی
نخستین نوع دادگاه کیفری بین‌المللی برای محاکمه مجرمین به‏طور مستقیم بعد از پایان‏ جنگ جهانی دوم‏ تشکیل شد. متحدین، دو دادگاه بین‌المللی ایجاد کردند که عبارت بود از: دادگاه نظامی بین‌المللی نورنبرگ که براساس توافق‏نامه‏ لندن در ۸ اوت ۱۹۴۵ بوجود آمد و دیگری دادگاه بین‌المللی خاور دور که به دادگاه توکیو معروف است. این دادگاه براساس تصمیم رهبری و فرماندهی عالی نیروهای هم‏پیمان در ۱۹ ژانویه ۱۹۴۶، اعلام موجویت کرد.
دادگاه‏های نورمبرگ و توکیو، سابقه و پیشینه بسیار طولانی دارند. این دو دادگاه قانون‏ وجوب امتناع و خودداری فرد از تطبیق و اجرای قوانین دولت متبوع خویش با قوانین‏ بین‌المللی را در صورتی که این قوانین، با اصول و ارزش‏های انسانی در تعارض باشد به‏ تصویب رساندند. بنابراین، میهن‏پرستی هرگز بهانه‏ای صحیح برای ناقضین حقوق بشر نبوده و رافع مسئولیت آن‌ها نمی‏باشد. همین‏طور ناقضین حقوق بشر حق ندارند با تمسک به بهانه‏ قدرت حاکمیت که دولت از آن برخوردار است، مسئولیت‏های فردی‏شان را در خصوص‏ جنایت علیه بشر انکار کنند.
هرچند سازمان ملل متحد مایل بود صلاحیت تشکیل این دو دادگاه را تمدید نماید، اما شرایط جنگ سرد روند پیشرفت را در این مسیر متوقف کرد. تا این که در دهه ۹۰ جنایت‏ فجیعی که در جمهوری یوگسلاوی سابق و رواندا علیه شهروندان رخ داد، فکر ایجاد دادگاه‏های کیفری بین‌المللی مخصوص یا دائم، به صورت مسئله‏ای فوری تبدیل شد. هم‏چنین‏ در طی دهه ۱۹۹۰، شورای امنیت، براساس فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد، دو دادگاه‏ مخصوص ایجاد کرد:
ـ دادگاه بین‌المللی لاهه به استناد قطعنامه شماره ۸۰۸ مصوب ۲۲ فوریه، ۱۹۹۳ برای‏ محاکمه‏ جنایات مرتکب شده در اتحاد یوگسلاوی سابق از ابتدای سال ۱۹۹۱
ـ دادگاه آروشا بنا بر قطعنامه شماره ۹۵۵ مصوب ۸ نوامبر ۱۹۹۴، برای محاکمه‏ جنایات کشتار جمعی که در رواندا، اتفاق افتاد.^[۱۷۰]
۱ـ دامنه اختیارات این نوع دادگاه‏ها و مشکلات و موانع
اختیارات و وظایف این دادگاه‏ها، به خاطر ضعف وسایل مادی و عناصر انسانی و آیین‏ دادرسی‏های قانونی، محدود بود و از اختیارات کامل برخوردار نبودند. لذا این امر بر روند تشکیل دادگاه و جریان دادرسی آن اثر می‏گذاشت. هم‏چنین در مسیر حرکت این دادگاه‏ها موانعی وجود داشت که اغلب اوقات تشکیل این نوع دادگاه‏ها را پیچیده و بغرنج می‏کرد. این‏ موانع عبارت بودند از:
ـ تأسیس و تشکیل آن می‏بایست در راستای مصالح و منافع کشورهای بزرگ باشد؛
ـ دستگیری رهبران سیاسی کشتارهای جمعی که با توجه به حامیان آن‌ها از جمله مشکلات‏ سر راه بود؛
ـ عدم همکاری دولت‌های خاص؛
۲ـ پیشرفت و تحول در ایجاد دادگاه کیفری بین‌المللی
بزرگ‏ترین پیشرفت در راستای ایجاد دیوان کیفری بین‌المللی در ۱۸ ژوئن ۱۹۹۸ حاصل‏ شد و در تابستان سال ۲۰۰۲ بعد از تکمیل امضاهای لازم‏^[۱۷۱] برای توافق‏نامه تأسیس دیوان، به‏ اجرا درآمد. این دیوان، نخستین دیوان کیفری بین‌المللی دائمی است که وظیفه‏ محاکمه‏‏ مرتکبین و جنایتکارانی را به عهده خواهد گرفت که جنایاتی بزرگ و جبران‏ناپذیر انجام‏ داده ‏اند و به مجموعه و گروهی از جامعه بین‌المللی لطمه زده‏اند. این جنایات احصاء شده‏ عبارتند از: کشتار جمعی، جنایات ضد بشری، جنایات جنگی و جنایات تعرض و تجاوز به اتباع‏ کشورهای عضو، یا افراد ساکن و مقیم در کشورهای عضو.
۳ـ تعارض و تضاد دیوان کیفری بین‌المللی با حاکمیت ملی دولت‌ها
وظایف و اختیارات دیوان کیفری بین‌المللی با حاکمیت ملی دولت‌ها در چند مورد و موضوع در تعارض و تضاد است:
۱ـ هرگاه یکی از اتباع دولت‌های عضو جرمی را مرتکب شود، به‏طور معمول و طبیعی، اشکال و ایرادی بزرگ را ایجاد نمی‏کند، ولی ممکن است یکی از اتباع دولت‌های غیر عضو جرم و جنایت جنگی را در خاک دولت عضو توافقنامه ایجاد دیوان مرتکب شود به ناچار باید در مقابل دیوان، حاضر شود. این موضوع، دولت غیر امضاکننده، این پیمان را مجبور می‏کند که خودش را مرتبط با متن قانونی بیابد که قبلاً بر آن توافق نکرده است و رضایتی بر آن‏ ندارد.
۲ـ از سوی دیگر، علی رغم اولویت پذیرفته شده برای دستگاه قضائی داخلی، آیا دولت‌های عضو، حداقل به‏طور فرضی، صلاحیت کامل برای عفو مرتکبین جرائم بین‌المللی را دارند؟ قانون سازمان یافته تشکیل دیوان، به این امر پاسخ منفی می‏دهد، در این‏جاست که به شکلی‏ معین آسیب رساندن به برخی اصول حاکمیت ملی، حادث می‏شود. خطرناک‏تر از آن این است‏ که مقامات دادگاه‏های کیفری بین‌المللی، تلاش‏ها و کوشش‏هایی را که برای مصالح ملی در برخی دولت‌ها صورت گرفته و چه بسا تنها راه به فراموشی سپردن مشکلات گذشته باشد، مختل کنند.
آمریکا به عنوان قدرت بلامنازع تلاش می‏کند، دیوان کیفری بین‌المللی را بی‏خاصیت و از ماهیتش تهی کند، اقدامات دیوان را در خصوص جنایاتی که شهروندان آمریکا مرتکب‏ می‏شوند، خنثی نماید. آمریکا این کار را با ادعای فشار بر کشورهای امضاءکننده پیمان ایجاد این دیوان انجام می‏دهد، و در ژانویه ۲۰۰۳ کمک‏های نظامی را از ۳۵ دولت به خاطر تأیید توافق‌نامه اخیر برای تشکیل دادگاه کیفری بین‌المللی و عدم استثناء اتباع امریکائی از احتمال‏ تسلیم آن‌ها به دادگاه قطع کرد. بنابراین دولت‌هایی مثل سنگال، مصر و لیبریا مجبور به امضای‏ قراردادهایی جداگانه با امریکا شدند که براساس آن ملزم می‏باشند اتباع امریکایی متهم به‏ ارتکاب جنایات جنگی را به دادگاه کیفری بین‌المللی تسلیم نکنند.^[۱۷۲]
ب‌ـ پی‏گیری‏های قضائی از طریق دادگاه داخلی دارای صلاحیت جهانی
به صورت معمول، دادگاه داخلی یک دولت هنگامی می‏تواند دست به اقدام بزند که جرم‏ در خاک آن کشور اتفاق افتاده باشد و مجرم یکی از اتباعش باشد. آن‏ وقت متهم را براساس‏ قوانین داخلی محاکمه و اقدام به صدور حکم می‏نماید.
علی‌رغم آن‌که بعضی کشورها وظیفه‏ای جهانی برای دستگاه قضائی ملی و داخلی خود، نسبت به جنایات ضد بشری و جنایات کشتار جمعی تعیین کرده‏اند، این موضوع به شکلی‏ دقیق در اسناد بین‌المللی ذکر نشده است بلکه به‏طور معمول و دائم جزئی از قانون‏ بین‌المللی عرفی به‏شمار می‏رود. بعد از جنگ جهانی دوم، دادگاه ملی کشورهای هم‏پیمان، دست به محاکمه بسیاری از اتباع آلمان زدند که به ارتکاب جنایات علیه صلح و جنایات‏ ضد بشری و جنایات جنگی متهم بودند.
تنها اسناد بین‌المللی که به این موضوع اشاره دارد، معاهدات چهارگانه ژنو در سال ۱۹۴۹ می‏باشد که در خصوص وظایف جهانی دستگاه قضائی ملی(دادگاه داخلی) در ارتباط با تجاوز و نقض گسترده حقوق بشر بین‌المللی، تأکید و صراحت داشته‏اند. لیکن تحرک دستگاه قضائی داخلی دولت‌ها ملی در این عرصه علی‌رغم اجرایی شدن معاهدات ژنو در سال‏ ۱۹۵۰ دچار توقف شد. علت توقف فعالیت دادگاه داخلی در عرصه جهانی را می‏شود در سه‏ مورد زیر خلاصه کرد:
ـ تفسیر نکردن اجرای مبانی وظایف جهانی این دادگاه‏ها؛
ـ طولانی شدن جنگ سرد و تأثیر آن بر روند امور جهان؛
ـ درج نشدن وظایف جهانی دادگاه‏های داخلی در قوانین ملی، اساسی و داخلی‏ کشورها.
البته بعد از پایان جنگ سرد و در نتیجه تأثیر سازمان‏های مدافع حقوق بشر و گسترش و درخواست مطالبات افکار عمومی برای ایجاد دادگاه‏های قانونی برای طرد متجاوزین به حقوق‏ بشر، اصل وظایف جهانی به عنوان وظیفه‏ دستگاه قضائی داخلی، رونقی جدید برای درج‏ قوانین در این خصوص در قوانین داخلی بعضی کشورها بوجود آورد.